“Cancel the Project” (Anulo Projektin) ishte mesazhi që aktivistët dhe artistët shqiptarë çuan në Bienalen Ndërkombëtare të Arkitekturës së Roterdamit, duke përcjellë përtej kufijve të Shqipërisë një nga sloganet e protestës kundër zhvillimeve të planifikuara në bregdetin e jugut.
Në sallat e Bienales, krahas pankartës, janë vendosur flamingot prej kartoni të përdorura gjatë protestave, materiale të sjella nga sheshi dhe fotografi që dokumentojnë lëvizjen. Nuk bëhet fjalë për një projekt të ri arkitekturor, por për vetë protestën, të kthyer në një ndërhyrje brenda një prej ekspozitave më të rëndësishme ndërkombëtare të arkitekturës.
Ndërhyrja e artistëve dhe arkitektëve përfaqësues të Revolucionit Flamingo është pjesë e edicionit të 12-të të Bienales Ndërkombëtare të Arkitekturës, që zhvillohet deri më 29 nëntor 2026. Tema e këtij edicioni fokusohet te “Systems of Support” (sisteme mbështetëse), që mund të përdoren në arkitekturë për të zbutur ndikimin që ajo ka në territor.
Për grupin shqiptar, megjithatë, “Systems of Support” mori një kuptim tjetër: çfarë mund ta mbështesë territorin kur zhvillimi kërcënon ta dëmtojë atë? Dhe a mund të jetë rezistenca qytetare një “sistem mbështetës” po aq i rëndësishëm sa një plan urbanistik apo një projekt arkitekturor?
“E vetmja që ishte ndryshe ka qenë kjo e jona”, thotë Kedis Burrja, një nga përfaqësuesit e grupit nga Shqipëria, planifikues urban dhe arkitekt peizazhi.
“E kemi sjellë me frymën e ‘Systems of Support’, por në një mënyrë që mund të jetë për të mbështetur arkitekturën që të jetë më pak e dëmshme dhe të kemi një mjedis më të mirë, që mund të jetë edhe rezistenca popullore, e ngjashme si e jona, me protesta”, rrëfen ai për Citizens.al.
Në Roterdam u ekspozuan objekte reale nga protestat. E vetmja gjë e prodhuar posaçërisht për Bienalen ishin kartolinat. Ato përmbajnë fotografi, mesazhe, meme dhe slogane nga Revolucioni Flamingo dhe u japin vizitorëve mundësinë t’ia drejtojnë mesazhin e tyre Parlamentit Evropian.
“Kartolinat nga pas kanë pasur një përshkrim të shkurtër të çështjes sonë dhe qytetarët evropianë kanë pasur mundësinë t’i firmosin, duke ia adresuar Parlamentit Evropian”, shpjegon Kedis Burrja.
Sipas tij, më shumë se 50 kartolina janë dërguar drejt Parlamentit Evropian.
Paradoksi i Roterdamit: protesta kthehet në skenën ku u promovua modeli shqiptar
Nëse pjesëmarrja në Roterdam ka një element që e bën atë veçanërisht domethënës, është pikërisht paradoksi i saj.
Dhjetë vite më parë, Roterdami ishte një nga hapësirat ku Shqipëria prezantohej përmes vizioneve të reja territoriale dhe bashkëpunimit me arkitektë ndërkombëtarë.
“Është ironike se para 10 vjetëve kanë qenë AKPT-ja, kanë qenë njerëz atje nga Tirana, me projekte, me vizion, me të huaj, se si do bëhej Shqipëria. Imagjino, mbas 10 vjetëve, po këto vizione, po këto gjëra që i kanë pasur atje para 10 vjetëve janë me shumë pikëpyetje, domethënë, janë rezultat i një sistemi shumë korruptiv, pa proces transparent, me dëmtime shumë të mëdha mjedisore”, shpjegon Dea Buza, arkitekte dhe dizajnuese urbane, si dhe një nga përfaqësueset e Shqipërisë në Bienale.
Ky paradoks u vu re edhe nga Kedis Burrja, i cili sjell në vëmendje sikletin që, sipas tij, mund të krijojë kjo pjesëmarrje për organizatorët, të cilët deri pak muaj më parë kanë qenë në mbështetje të programeve të qeverisë Rama në Tiranë.
“Roterdami është vendi ku është pritur Edi Rama para 10 vitesh, për promovimin e arkitekturës me studiot holandeze. Në Bienale është pritur edhe ai dhe ka rënë si paradoks kjo që, pas 10 vitesh, përfundoi Revolucioni i Flamingove në të”, ndan Kedis Burrja për Citizens.al.
Në Amsterdam, më 15 shtator, Kedis Burrja dhe Dea Buza u bënë pjesë edhe e një diskutimi publik të organizuar nga “School of Cities”. Aktiviteti u zhvillua në një moment kur në Holandë po diskutohej fort edhe roli i studiove arkitekturore holandeze në Shqipëri.
Sipas Burrjes, gjatë diskutimit u trajtuan edhe problemet me të cilat u përballën studiot e arkitekturës pas krizës së pasurive të paluajtshme në SHBA, e cila u ndje më pas edhe në Evropë. Në këtë kontekst, sipas tij, kompanitë holandeze nisën të orientoheshin gjithnjë e më shumë drejt tregjeve jashtë Holandës.
“Aty ka filluar ky binjakëzim dhe partneriteti i Edi Ramës me ta, që ka vazhduar me ligjet tona, reformën territoriale, me ligjin e territorit dhe atë për investitorët strategjikë, që u hap në 2015 dhe i parapriu ndërtimeve”, shprehet Kedis Burrja për Citizens.al.
Diskutimi nuk mbeti vetëm te arkitektura. Një gazetar investigativ foli për krizën që kishte prekur studiot holandeze pas krizës financiare të vitit 2008 dhe për orientimin e tyre drejt tregjeve të huaja. Sipas Burrjes, Shqipëria u bë një nga vendet ku ky zgjerim mori hov pas vitit 2013.
Në prezantimin e Dea Buzës, ky paradoks vendoset përballë zhvillimit të arkitekturës shqiptare dhe rolit të institucioneve e studiove ndërkombëtare.
Në vitin 2013, sipas saj, fokusi kaloi nga projektet e veçuara drejt një vizioni për transformimin e gjithë territorit shqiptar: “Albania itself became the project” (Shqipëria vetë u bë projekt).
Por pyetja e sotme është nëse ky vizion është ndërtuar përmes një procesi ku qytetarët kanë pasur realisht mundësi të vendosin.
“Kush e ka të drejtën për të imagjinuar Shqipërinë sot? A e ka Rama, a e kanë të huajt, a e kanë Architecture Army?”, pyet Buza.
Në prezantimin e saj, ajo argumenton se arkitektura nuk mund të shkëputet nga pyetjet se kush e porosit një projekt, cilat vendime politike e bëjnë të mundur dhe nëse komunitetet e prekura kanë ende ndikim mbi të ardhmen e territorit.
Kjo është edhe arsyeja pse ndërhyrja e Flamingo Revolution në Bienale nuk paraqet një projekt të ri arkitekturor, por konfliktin që lind përpara se një projekt të ndërtohet.
Dy periudha të zhvillimit të territorit dhe “fundi i tranzicionit”
Diskutimi vijoi më pas, më 17 shtator, me një aktivitet të organizuar me ftesë të Universitetit të Leidenit në Hagë. Në prezantimet e tyre, Burrja dhe Buza trajtuan mënyrën se si nisi Revolucioni Flamingo, periudhën e tranzicionit shqiptar dhe mënyrën se si hapësira publike dhe toka janë trajtuar në vizionet e zhvillimit dhe ndërtimit.
Në prezantimin e tij, Burrja nuk e trajtoi Revolucionin Flamingo si një ngjarje të shkëputur. Ai e vendosi atë brenda një historie që nis në vitin 1991 dhe e ndau tranzicionin shqiptar në dy sekuenca.
“Periudha 1991–2013 karakterizohet nga shkatërrimi në mungesë të ligjeve dhe planifikimit, me dëmtimin informal të habitateve, territoreve dhe zonave të planifikuara. Ndërsa nga viti 2013, me ardhjen e qeverisë Rama, ligjin e ri për planifikimin e territorit në 2014, reformën territoriale dhe ligjin për investimet strategjike në 2015, nis një fazë e re deri në vitin 2026, e karakterizuar nga ‘dhuna e justifikuar me ligj’”, argumenton Kedis Burrja.
Për të, Shqipëria tashmë e ka kaluar tranzicionin.
“Fillimi i tranzicionit është më 20 gusht 1991, kur anija Vlora mbërrin në Brindisi, edhe pse ishte nisur për në Bari. Pas dy-tri javësh udhëtimi, njerëzit përfunduan në stadium. Ky është fillimi i tranzicionit dhe gushti i 2026-ës shënon, sipas meje, fundin e tranzicionit, kur anija Flotila mori përsipër të shoqërojë pasardhësit e emigrantëve tanë atje, për t’u kthyer në Vlorë në mënyrë simbolike”, argumenton Burrja.
Të njëjtën ide ndan edhe Dea Buza, duke theksuar se rruga nuk është e lehtë dhe se procesi mbetet i dhimbshëm.
“Për herë të parë mund të themi që është fundi i tranzicionit 37-vjeçar të Shqipërisë. Shpresoj që të mos e artikulojmë kurrë fjalën tranzicion, sepse Shqipëria tashmë ka dalë nga tranzicioni dhe ky është hapi i parë drejt një demokratizimi dhe decentralizimi politik e territorial”, argumenton Buza.
Të qenurit në Hagë në të njëjtën ditë kur u dha vendimi për katër përfaqësuesit e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, për Dean që vjen nga Kosova ishte veçanërisht emocionale.
“Biles bëra një parantezë, më shumë për të thënë se çfarë është liria edhe ndërlidha pak me lirinë e Kosovës, por edhe me lirinë, se edhe një lloj lirie po kërkojmë dhe ne këtej”, pëmbyll ajo.
Nga Narta në Roterdam: një protestë që kërkon të ndryshojë edhe mënyrën si flitet për Shqipërinë
Për Buzën, rëndësia e pjesëmarrjes në Bienale qëndron pikërisht te fakti se historia e protestës shqiptare ka dalë përtej kufijve të vendit.
“Është një diskurs dhe një artikulim global tashmë, nuk është vetëm tek ne, sepse e gjithë kjo po e sjell në pikëpyetje se çfarë është arkitektura dhe çfarë është arkitektura bashkëkohore.”
Ajo e sheh këtë pjesëmarrje si një mënyrë për të krijuar një debat ndërkombëtar që nuk kalon vetëm përmes lajmeve të ditës.
“Përmes mediave, gjithmonë mesazhi është diku i përciptë, është i manipuluar, normal është, momental, ka shumë arsye. Kështu që mendoj që është goxha një pikënisje e mirë.”
Sipas saj, kjo është gjithashtu një kritikë ndaj skenës kulturore ndërkombëtare, e cila shpesh e ka prezantuar Shqipërinë përmes projekteve arkitekturore, festivaleve dhe vizioneve për zhvillimin, pa artikuluar konfliktet që këto procese kanë prodhuar në territor.
“Është edhe një lloj proteste për gjithë situatën në Shqipëri, që shumë aktivitete sociale, kulturore, festivalet e arkitekturës, dizajnit, artit, nuk po e artikulojnë dhe nuk po sjellin në pah asgjë nga ajo që po ndodh. Sikur po jetojmë në dy paralele të botëve të ndryshme.”
Për Kedis Burrjan, ndërkohë, rëndësia e Revolucionit Flamingo nuk matet vetëm me ekspozimin ndërkombëtar. Ai sheh një ndryshim te vetë qytetarët: një protestë që nisi për një çështje konkrete është shndërruar në një hapësirë ku diskutohet për ligjin, territorin, institucionet dhe të ardhmen politike të vendit.
“Vetë sheshi i protestës është një ndër grupimet shoqërore ku ka numrin më të madh të takimeve mes njerëzve që mund të hasësh në republikë. Në asnjë vend tjetër nuk ke, për momentin, ku mundesh të marrësh pjesë lirisht dhe të takosh kaq njerëz.”
Ai e sheh këtë si një nga pasojat më të rëndësishme të lëvizjes.
“Ka krijuar një diskurs publik ku adresohen çështje politike të përbashkëta. Këtë po e bëjnë vetë qytetarët.”
Në fund, të dy e shohin Revolucionin Flamingo si një proces ende të hapur. Buza e konsideron pjesëmarrjen në Roterdam “hapin e parë” të një artikulimi ndërkombëtar të protestës, ndërsa Burrja e sheh lëvizjen si një proces që mund të prodhojë pasoja shumë më afatgjata se vetë protestat.
“Protesta ka nxjerrë më qartë në pah problemet politike të vendit, duke bërë që një pjesë e madhe e punës investigative të mos mbetet vetëm te gazetarët apo institucionet. Rreth saj është mobilizuar një rrjet shumë më i madh njerëzish nga diaspora dhe rrjetet sociale, që merren me hetime, padi, apelime dhe denoncime, duke vepruar paralelisht me protestën në shesh”, argumenton ai.
Buza, nga ana tjetër, e përshkruan situatën si një përplasje mes dy realiteteve që ecin paralelisht.
“Mendoj që kjo risjellje në aktivitete të njohura ndërkombëtare, domethënë, shumë prestigjioze siç është IABR-ja, mendoj që është një pikënisje shumë e mirë, që vëmendja tashmë ka dalë përtej Shqipërisë dhe mendoj që ky është hapi i parë dhe kjo është fitorja e parë.”
Bienalja Ndërkombëtare e Arkitekturës së Roterdamit zhvillohet çdo dy vite dhe sjell në vëmendje çështje që lidhen me arkitekturën, hapësirën dhe mënyrën se si shoqëritë organizojnë mjedisin ku jetojnë.
Marrë nga Citizens.al
