Male me kreshta të thepisura dhe shpate të mbuluara me gjelbërim: kjo është ajo që të ofron rruga për në Malësi të Madhe.
Në një rrugë të zgjeruar së fundmi, por ende të paasfaltuar dhe aty-këtu me rrezik rënieje gurësh, marrim tatëpjetën për në Vukël. Në krah na shoqëron lumi i Cemit, aq i kulluar sa sheh tejpërtej.
Cemi buron në lartësitë alpine të Kelmendit. Në Tamarë, Cemi i Vuklit bashkohet me atë të Selcës dhe së bashku rrjedhin drejt Malit të Zi.
Në një zonë ku prania e shtetit është minimale, potenciali turistik është i madh. Por nuk është ky potencial që po shfrytëzohet. Në shënjestër është uji i Cemit.
Tre hidrocentrale, pjesë e kompleksit “Ura e Tamarës”, kanë nisur të ndërtohen nga kompania “Tamara Hydro Energy”.
Një projekt i vitit 2019, një dëgjesë gjashtë vite më vonë
Sipas Deklaratës Mjedisore të lëshuar nga Agjencia Kombëtare e Mjedisit (AKM) më 18 mars 2025, projekti “Ndërtimi i Hidrocentralit Ura e Tamarës” përfshin tre hidrocentrale: Kozhnjë 1 me kapacitet 1.900 kW, Kozhnjë 2 me 1.000 kW dhe Tamara me 12.088 kW. Në total, bëhet fjalë për rreth 15 MW kapacitet të instaluar.
Kontrata koncesionare është lidhur më 15 janar 2019, në formën BOT, mes Ministrisë së Infrastrukturës dhe Energjisë dhe shoqërisë “Tamara Hydro Energy”. Dokumenti i AKM-së e cilëson vendimin e vitit 2025 si rinovim të Deklaratës Mjedisore të dhënë më 10 tetor 2022.
Shoqëria “Tamara Hydro Energy” është themeluar në janar 2019 dhe, sipas të dhënave të regjistrit tregtar të publikuara nga OpenCorporates, është në pronësi 100% të “Albavia”. Objekti i saj është financimi, projektimi, ndërtimi, administrimi dhe shfrytëzimi i hidrocentralit “Ura e Tamarës”.
Citizens.al i dërgoi pyetje kompanisë “Albavia” për lejet dhe VNM-në e projektit, pretendimin se punimet prekin Parkun Kombëtar, ruajtjen e prurjes ekologjike dhe ndikimin te tokat e banorëve. Deri në publikimin e këtij artikulli, kompania nuk është përgjigjur.
Megjithëse kontrata daton në vitin 2019, konsultimi me publikun i përfshirë në Deklaratën Mjedisore është zhvilluar më 13 mars 2025, vetëm pesë ditë para se AKM të lëshonte vendimin.
Dokumenti zyrtar thotë se në dëgjesë morën pjesë përfaqësues të komunitetit, Bashkisë Malësi e Madhe, Agjencisë Rajonale të Mjedisit, administratori, përfaqësues të studios mjedisore dhe eksperti. Sipas të njëjtit dokument, projekti u prezantua dhe investitori u garantoi të pranishmëve se do të merrte masa për eliminimin e ndikimeve negative në mjedis.
Nga procesverbali i takimit konsultues rezulton se morën pjesë vetëm tetë banorë. Njëri prej tyre nuk ishte dakord me ndërtimin e HEC-eve “duke menduar se humbet uji, pasi ai do të ndërtojë një rezerva peshku”, shkruhet në procesverbal.
Banorë të tjerë u shprehën të shqetësuar për cënimin e ujit vaditës. Megjithatë, dokumenti mbyllet me shënimin: “Nuk pati ankesa nga banorët”.
Por Besjana Guri, drejtuese e qendrës LUMI, thotë se konsultimi ishte shumë i kufizuar.
“Një dëgjesë në fakt, për fat të keq, siç e kemi parë shpesh edhe në raste të tjera, përfshin një numër shumë të vogël banorësh. Janë vetëm tetë banorë, të cilët janë vetëm nga një zonë e prekur, ndërkohë që kemi të bëjmë me tre hidrocentrale në gjithë luginën, me katër-pesë fshatra që preken nga ky projekt”, thotë Guri.
Sipas saj, pjesa tjetër e komunitetit nuk është informuar mjaftueshëm.
“Jo vetëm nuk janë dëgjuar, por as nuk janë informuar. I vetmi moment kur kanë marrë vesh që këtu do të ndërtohen hidrocentrale është kur kanë parë punimet që kanë filluar”, shprehet ajo.
Banorët të paqartë për veprat energjetike
Banorët shprehin shqetësim për ndikimin që këto vepra mund të kenë në ekosistem dhe në jetën e tyre të përditshme. Të tjerë ende nuk e dinë se ku do të ndërtohen veprat.
Gëzim Gjelaj, banor i Vuklit, tregon se pranë vendit ku planifikohet ndërhyrja ndodhen një sistem i vjetër vaditjeje dhe një mulli i trashëguar brez pas brezi.
“Këtu është shkëmbi i të parëve tanë, ka mullinj shekullorë, ku flitet se do t’u merret uji. Më lart kemi shtëpitë tona. Të parët tanë e kanë bërë me forcat e tyre jazin e mullirit për ta sjellë në tokat e tyre”, tregon Gjelaj.
Sipas tij, uji është përdorur ndër breza për vaditje dhe për funksionimin e mullirit.
“Tani flitet se do të merret ky ujë prapë, do të bëhet një digë para shtëpive tona, ku ngrihet 1 metër, 2 metra, 2 metra e gjysmë. Edhe do t’i merret uji mullirit”, thotë ai.
Gjelaj thotë se nuk është kundër zhvillimit, por kërkon garanci për shtëpitë dhe tokën.
“Unë personalisht nuk kam rënë dakord dhe nuk bie dakord. Ne si fis, as xhaxhallarët e mi, as kushërinjtë, as nipat, pa siguruar jetën e banorëve, jetën e personave që jetojnë në këto shtëpi ku do të bëhet diga dhe do të bëhet përmbytja”, shprehet ai.
Sipas tij, nëse toka duhet të merret, banorët duhet të kompensohen dhe të sigurohen me tokë apo banesa të tjera.
“Ose në qoftë se shteti e merr atë pjesë aty, të sigurojnë, ta marrin, të na gjejnë vend për shtëpi, tokë diku tjetër. Se ne nuk mund t’ia lëshojmë tokën e të parëve një personi që vjen dhe thotë ‘do ta bëj’ dhe nuk pyet kërkënd.”
Shqetësimi i tij kryesor është ndryshimi i territorit.
“Nuk dalim kundër ligjeve, kundër kërkujt, por dalim kundër përmbytjes”, thotë Gjelaj.
Disa banorë janë dakord me projektin, ndërsa të tjerë thonë se nuk kanë marrë informacion të mjaftueshëm për ndikimin që mund të ketë në tokat e tyre.
Besjana Guri thotë për Citizens.al se mungesa e informacionit e bën më të vështirë që komuniteti të kuptojë se çfarë humbet dhe çfarë përfiton.
“Kur banorët janë të painformuar dhe gjenden para faktit të kryer, e kanë shumë të vështirë në radhë të parë ta përtypin atë që po u ndodh. Dhe në radhë të dytë e kanë të vështirë të vlerësojnë realisht cilat janë të mirat apo të këqijat që do t’u sillte një projekt i caktuar”, thotë ajo.
Sipas Gurit, shpesh promovohet ideja që këto vepra sjellin të ardhura dhe punësim për banorët.
“E dimë shumë mirë që këto projekte sjellin një punësim shumë të kufizuar dhe gjithë të tjerët nuk do të jenë përfitues apo të përfshirë në projekt. Të gjitha këto kundërshti apo mosmarrëveshje mes banorëve sjellin pastaj edhe mungesën e një reagimi kompakt”, argumenton ajo.
Edhe Imeldi Sokoli, planifikues urban, tha në terren se dëgjesat janë thjesht formale.
“Kemi dëgjesa publike që rezultojnë thjesht në letër, janë formale dhe nuk shprehin idetë reale se çfarë do të ndërhyhet dhe si do të zhvillohet zona në kuadër të projekteve të ndryshme”, u shpreh Sokoli.
Parku Kombëtar dhe rrjedha e lumit
Zona e Vuklit është pjesë e Parkut Kombëtar të Alpeve, prej nga rrjedh edhe lumi.
Në Deklaratën Mjedisore, Agjencia Kombëtare e Zonave të Mbrojtura (AKZM) është shprehur se, bazuar në dokumentacionin dhe koordinatat e aplikimit, sipërfaqja ku do të zhvillohet projekti nuk ndodhet brenda rrjetit të zonave të mbrojtura.
Mjedisorët thonë se, edhe pse në dokumentacion projekti rezulton jashtë zonës së mbrojtur, në terren situata është ndryshe.
“Nga evidentimi në terren dhe nga biseda me banorët, ndodh krejt e kundërta. Punimet prekin zonën e mbrojtur dhe bëhen, ose do të bëhen, brenda zonës së mbrojtur”, shprehet Besjana Guri.
Sipas saj, edhe nëse projekti do të ishte jashtë parkut, ndikimi në biodiversitet shtrihet në gjithë zonën.
“Këtu kemi të bëjmë me një lumë. Ndikimi që këto projekte hidroenergjetike do të kenë në gjithë rrjedhën e lumit është i pakthyeshëm dhe i paevitueshëm, pra nuk mund të kufizohet vetëm në vendin ku ka ndërhyrje”, argumenton Guri.
Për Imeldi Sokolin, kjo përbën shkelje.
“Vepra e marrjes fillon që në fshatin Vukël dhe në brendësi të Parkut Kombëtar të Alpeve. Kjo përbën në fakt një shkelje të zonës së mbrojtur, por edhe të rregullave për ndërtimin e këtyre veprave, që dëmtojnë mjedisin dhe ndikojnë te speciet dhe habitatet që tashmë janë të mbrojtura”, argumenton Sokoli.
Banorët na rrëfejnë se deri më tani u është thënë që jetojnë brenda zonës së mbrojtur. Një tabelë e madhe në fshat jep të dhëna për Parkun Kombëtar dhe shërben si pikë ndalese për turistët.
Të tjerë tregojnë se janë gjobitur kur kanë tentuar të ndërtojnë një kotec të vogël pulash pranë shtëpisë, pa leje ndërtimi në zonë të mbrojtur. Dy realitete përballë njëri-tjetrit: në Vukël duket më e lehtë të marrësh leje për një hidrocentral, sesa për një kotec pulash.
“Na rezulton që në terren nuk janë të mbrojtura për të gjithë. Janë të mbrojtura për një pjesë, për banorët e thjeshtë”, thotë Imeldi Sokoli.
Ndikimi në peizazh dhe në zinxhirin ekologjik
Për biologen Aurora Piroviq, ndikimi i HEC-eve nuk kufizohet te pika ku ndërtohet vepra.
“Ndikimi mjedisor është jashtëzakonisht shkatërrues për vetë ekosistemin, habitatet, të gjitha gjallesat ujore, por edhe për ekosistemin përreth kësaj zone”, thotë ajo.
Sipas saj, ndërhyrja në rrjedhën e lumit prek migrimin e peshqve, makroinvertebrorët dhe florën e lumit.
“Ka ndikim jo vetëm në rrjedhjen e lirë të lumenjve, duke penguar migrimin e peshqve, por edhe te makroinvertebrorët apo flora e lumenjve”, thotë Piroviq.
Guri e lidh projektin edhe me troftën e malit, duke thënë se baseni i Cemit është një nga vendet e pakta ku ajo riprodhohet në Alpet shqiptare.
“Këtu kemi edhe troftën e malit, që është ndër vendet e pakta ku trofta shumohet në Alpet e Shqipërisë, pikërisht në basenin e Cemit”, thotë ajo.
Sipas saj, në pjesë të tjera të Cemit ku janë ndërtuar hidrocentrale, trofta nuk gjendet më, fakt që ajo e lidh me ndërhyrjet hidroenergjetike.
Vetë dokumenti i AKM-së e njeh nevojën për masa specifike për faunën ujore: kërkon ndërtimin e veprave për kalimin e peshqve dhe përcaktimin e prurjes ekologjike të nevojshme për ruajtjen e biodiversitetit.
Për Piroviq, ndërtimi i hidrocentraleve ndikon edhe në të ardhmen turistike të zonës.
“Nëse investohet në hidrocentrale, do të ketë prishje të peizazhit natyror. Pse do të vijnë turistët të vizitojnë një zonë ku ka hidrocentrale? Kjo zonë nuk do të jetë aspak e preferueshme për ta dhe lehtësisht do të braktiset edhe nga vetë komunitetet apo të rinjtë, kur nuk ka perspektivë zhvillimi”, argumenton Aurora Piroviq.
Imeldi Sokoli thotë se hidrocentralet prishin balancën që njeriu ka krijuar me natyrën.
“Duke prishur edhe balancën e vetë natyrës, duke shkatërruar habitatet dhe speciet, ku një ndër speciet më të rrezikuara tashmë është trofta e Cemit të Vuklit, që është edhe një ndër krenaritë e zonës dhe mund të kthehej në potencial turistik”, tregon Sokoli.
Sipas Piroviq, këto vepra ndikojnë edhe në bujqësinë dhe blegtorinë e zonës.
“Përveç prishjes së peizazhit, do të ketë edhe dëmtim të infrastrukturës dhe keqmenaxhim të burimeve natyrore, ku uji është jetik jo vetëm për banorët, por edhe për fermerët apo çobanët, aktiviteti kryesor i të cilëve është ky”, thotë ajo.
Në Shqipëri, ndërtimi i hidrocentraleve, veçanërisht i atyre të vegjël, ka sjellë pasoja për komunitetet, duke i detyruar në disa raste banorët të shpërngulen nga zonat ku jetojnë.
Në këtë zonë, hidrocentralet nuk janë të panjohura. Në degën që vjen nga Selca funksionojnë tre hidrocentrale, ndërsa një tjetër, mes fshatrave Mreg dhe Ostric, është kundërshtuar. Tre të tjerët e “Urës së Tamarës” pritet të ndërtohen në vijim.
“Në një kohë që Shqipëria ka humbur në rreth shtatë vite më shumë se 28% të rrjedhës lumore, ende përballemi me projekte të reja që planifikojnë ta fusin ujin nëpër tuba”, përfundon Besjana Guri.
Marrë nga Citizens.al
