Vitet e fundit, Izraeli është përballur me kritika gjithnjë e më të mëdha ndërkombëtare për mënyrën se si po vepron në Gazë dhe për politikat dhe praktikat e tij në të gjithë territoret e pushtuara palestineze – si dhe me thirrje në rritje për vendosjen e një embargoje armësh. Disa vende kanë vendosur kufizime të plota ose të pjesshme për tregtinë e armëve me Izraelin, ndërsa lëvizja për Bojkot, Çinvestim dhe Sanksione (BDS) ka marrë mbështetje në rritje për fushatat e saj në Evropë dhe më gjerë.
Megjithatë, lidhjet ushtarake midis Izraelit dhe vendeve të Ballkanit kanë vazhduar të thellohen. Greqia është një nga partnerët më të afërt ushtarakë të Izraelit në rajon, duke ruajtur një bashkëpunim të gjerë dhe duke nënshkruar disa marrëveshje të mëdha vitet e fundit – më së fundi për blerjen e një rrjeti të kushtueshëm të mbrojtjes ajrore. Por bashkëpunimi është shtrirë përtej Athinës, me kompanitë izraelite të mbrojtjes që po zgjerojnë praninë e tyre në rajon përmes shitjeve të armëve, sipërmarrjeve të përbashkëta dhe partneriteteve teknologjike.
Elbit Systems, kompania më e madhe izraelite e mbrojtjes sipas renditjes “Top 100 Arms-Producing and Military Services Companies” për vitin 2024 të Institutit Ndërkombëtar të Kërkimit për Paqen në Stokholm (SIPRI), ka qenë një nga përfitueset kryesore të këtij zgjerimi. Kompania realizoi 34 për qind të të ardhurave të saj në tremujorin e dytë të vitit 2025 nga tregu izraelit dhe ka nënshkruar marrëveshje për ngritjen e objekteve të përbashkëta të prodhimit me partnerë vendas, duke zgjeruar praninë e saj rajonale.
Objekte të reja janë planifikuar në Serbi dhe Shqipëri, krahas objekteve ekzistuese dhe të planifikuara në Rumani. Marrëveshje të tilla u mundësojnë vendeve evropiane të sigurojnë teknologji ushtarake të zhvilluara nga Izraeli përmes prodhimit vendas ose evropian, në vend të importeve të drejtpërdrejta nga Izraeli.
Sipas DIMSE, një bazë të dhënash për eksportet ushtarake dhe të sigurisë të Izraelit, Kroacia ka përdorur kamerat termike MARS-D të Elbit për mbikëqyrjen e kufirit që të paktën që nga viti 2017. Pajisjet raportohet se janë përdorur si pjesë e përpjekjeve të Kroacisë për kontrollin e kufirit për të parandaluar hyrjen e parregullt. Kroacia është pjesë e kufirit të jashtëm të Bashkimit Evropian, ku organizatat e të drejtave të njeriut kanë dokumentuar akuza për kthime të dhunshme pas dhe abuzime ndaj migrantëve. Kohët e fundit, disa prej personave që u janë nënshtruar kthimeve pas raportohet se kanë qenë refugjatë palestinezë që lëviznin përgjatë rrugëve të migracionit në Ballkanin Perëndimor.
Mbetet e paqartë nëse sistemet MARS-D janë ende në përdorim. Megjithatë, Ministria e Brendshme e Kroacisë ka blerë gjithashtu 22 pajisje për shikim natën Felis, me vlerë 130,240 euro dhe të financuara përmes fondeve të BE-së. Pajisjet prodhohen nga OIP Sensor Systems me bazë në Belgjikë, një kompani në pronësi të plotë të Elbit. Aktivistët lokalë në Belgjikë kanë vënë në shënjestër OIP në kuadër të fushatës “Stop Elbit”.
Këto nuk janë të vetmet masa të kontrollit kufitar që përdor Kroacia. Vendi përdor gjithashtu dronë, qen dhe të paktën 200 kamera si pjesë e përpjekjeve për të parandaluar hyrjen e migrantëve në vend. Sipas ministrit të Brendshëm kroat Davor Bozinoviç, këto masa kontribuuan në një ulje prej 52 për qind të numrit të personave që hynë në mënyrë të parregullt në Kroaci gjatë vitit 2025.
Kroacia po blen gjithashtu pajisje të tjera nga kompanitë izraelite të mbrojtjes. Në dhjetor 2025, Zagrebi nënshkroi një marrëveshje për blerjen e 44 tankeve kryesore gjermane Leopard 2A8 të pajisura me sistemin e mbrojtjes aktive Trophy, të zhvilluar nga kompania izraelite Rafael dhe të prodhuar në Evropë përmes EuroTrophy, një sipërmarrje e përbashkët e krijuar nga Rafael për ta tregtuar sistemin te klientët evropianë. Marrëveshja përbën kështu një tjetër shembull të mënyrës se si teknologjia ushtarake e zhvilluar nga Izraeli arrin te një ushtri evropiane përmes një marrëveshjeje më të gjerë evropiane prokurimi.
Serbia dhe Kroacia vazhdojnë të qëndrojnë në kahe të kundërta të asaj që disa vëzhgues e kanë përshkruar si një “garë armatimesh” rajonale, e nxitur nga retorika nacionaliste dhe diskursi konfrontues. Megjithatë, kjo nuk e ka penguar asnjërin vend të ruajë lidhjet e mbrojtjes me Izraelin, duke krijuar mundësi të mëtejshme për kompanitë izraelite të mbrojtjes në rajon.
Kroacia gjithashtu hodhi poshtë një propozim për të njohur Palestinën si shtet vitin e kaluar dhe kundërshtoi propozimet për një embargo të armëve nga BE-ja ndaj Izraelit. Megjithatë, marrëdhëniet ushtarake kanë qenë objekt i një mosmarrëveshjeje të vazhdueshme midis qeverisë kroate, e cila mbështet bashkëpunimin në fushën e mbrojtjes, dhe presidentit Zoran Milanoviç, i cili e ka akuzuar Izraelin për një “shkelje të tmerrshme dhe të paprecedentë të së drejtës humanitare” në Gazë dhe ka tentuar t’i japë fund bashkëpunimit.
Në Serbi, si eksportet drejt Izraelit, ashtu edhe importet nga Izraeli të produkteve ushtarake janë rritur vitet e fundit, duke e bërë Beogradin një partner ushtarak gjithnjë e më të rëndësishëm për Izraelin. Sipas një raporti të BIRN, eksportet serbe të produkteve ushtarake drejt Izraelit arritën në 114 milionë euro në vitin 2025, një rritje 42-fish krahasuar me vitin 2023. Kjo përkoi me nënshkrimin nga Elbit Systems të një marrëveshjeje prej 335 milionë dollarësh për të furnizuar Serbinë me dronë dhe sisteme artilerie, si dhe me një marrëveshje tjetër që raportohet se kap vlerën e $1.6 miliardë.
Lidhjet me serbët e Bosnjës
Megjithatë, përfshirja e Izraelit në rajon shtrihet përtej prokurimit ushtarak.
Së fundmi, Zeljka Cvijanoviç, anëtarja serbe e presidencës trepalëshe të Bosnjës dhe Hercegovinës dhe ish-presidente e Republikës Srpska, entitetit serb të Bosnjës, vizitoi Izraelin, ku u takua me kryeministrin Benjamin Netanyahu dhe ministrin e Jashtëm Gideon Sa’ar. Gjykatat ndërkombëtare kanë dënuar disa ish-udhëheqës politikë dhe ushtarakë të Republikës Srpska për krime lufte të kryera gjatë luftës së viteve 1990. Gjykata Penale Ndërkombëtare për ish-Jugosllavinë vendosi se masakrat e Srebrenicës përbënin gjenocid.
Më parë janë ngritur pyetje nëse gjatë luftës forcat serbe të Bosnjës u furnizuan me armë izraelite. Në vitin 2016, avokati izraelit Itai Mack iu drejtua Gjykatës së Lartë të Izraelit me një kërkesë për publikimin e dokumenteve që lidhen me eksportet izraelite të armëve për forcat serbe të Bosnjës gjatë viteve 1990. Gjykata e rrëzoi kërkesën, duke argumentuar se publikimi i tyre “do të dëmtonte marrëdhëniet e jashtme të vendit”, duke lënë të panjohura detajet specifike lidhur me këto eksporte.
Më vonë, në vitin 2020, u bë publike një marrëveshje midis kompanive izraelite dhe Republikës Srpska, ndërsa nuk dihet publikisht për ndonjë marrëveshje të ngjashme me Federatën e Bosnjës dhe Hercegovinës. Në bazë të marrëveshjes, Israel Aerospace Industries (IAI), përmes filialeve të saj ELTA dhe Custodio Technologies, ofron trajnime online për një akademi të sigurisë kibernetike në Republikën Srpska.
Të kombinuara me bashkëpunimin ushtarak në zgjerim midis Izraelit dhe Serbisë, këto zhvillime kanë shtuar shqetësimet te boshnjakët. Sipas Hamza Karciç, profesor i asociuar në Fakultetin e Shkencave Politike të Universitetit të Sarajevës, riarmatimi i vazhdueshëm i Serbisë dhe Kroacisë ka kontribuar në “ndjenjën e pasigurisë dhe mungesës së perspektivës për të ardhmen e Bosnjës”.
Ballkani nuk është fokusi kryesor gjeopolitik i Izraelit, i cili mbetet Shtetet e Bashkuara. Megjithatë, ndërsa kritikat ndërkombëtare ndaj politikave të Izraelit janë intensifikuar, Izraeli ka kërkuar të forcojë marrëdhëniet e tij edhe gjetkë, përfshirë në Ballkan.
Shqipëria dhe Kosova raportohet se janë ndër vendet që pritet të dërgojnë trupa në Rripin e Gazës në kuadër të nismës së diskutueshme të Donald Trump, Bordi i Paqes. Ndërkohë, kryeministri shqiptar Edi Rama vizitoi Izraelin në fillim të këtij viti dhe dy vendet kanë nënshkruar disa marrëveshje dypalëshe në vitet e fundit, përfshirë planet për një strukturë prodhimi të Elbit Systems në Shqipëri. Kundërshtarët e Ramës dhe disa studiues dhe aktivistë kanë pretenduar se lidhjet në rritje të Shqipërisë me Izraelin janë pjesë e strategjisë së Tiranës për t’i bërë qejfin administratës Trump.
Vuk Vuksanoviç, pedagog në Departamentin e Studimeve të Luftës në King’s College London, tha për Middle East Eye në fillim të këtij viti se lidershipi i Republikës Srpska ka ndjekur në mënyrë të ngjashme një politikë për forcimin e marrëdhënieve me Izraelin. “Ata e perceptojnë Izraelin dhe grupet e tij lobuese si një portë drejt Shtëpisë së Bardhë”, tha Vuksanoviç.
Prani në zgjerim
Kosova paraqet një dimension tjetër në marrëdhëniet gjithnjë e më të zgjeruara të Izraelit në rajon. Pasi vendosi marrëdhënie diplomatike me Izraelin gjatë administratës së parë të Donald Trump, Kosova u bë vendi i parë evropian dhe vendi i parë me shumicë myslimane që hapi një ambasadë në Jerusalem.
Vendimi erdhi pas marrëveshjes së vitit 2020, të ndërmjetësuar nga administrata Trump, sipas së cilës Kosova dhe Izraeli vendosën marrëdhënie diplomatike dhe ranë dakord për njohje reciproke. Në vitin 2024, në një kohë kur shqyrtimi ndërkombëtar ndaj fushatës ushtarake të Izraelit në Gazë po rritej, Kosova dhe Izraeli ranë gjithashtu dakord të vendosnin udhëtimin pa viza mes dy vendeve.
Këta shembuj përfaqësojnë vetëm një pjesë të rrjetit në zgjerim të marrëdhënieve politike, ushtarake dhe të sigurisë të Izraelit në të gjithë Ballkanin. Të marrë veçmas, secili prej tyre mund të duket si një shembull rutinë i bashkëpunimit në fushën e mbrojtjes, transferimit të teknologjisë ose angazhimit diplomatik. Të marra së bashku, megjithatë, ato tregojnë për një prirje më të gjerë rajonale: pavarësisht presionit në rritje diplomatik ndaj Izraelit në vende të tjera, industria e tij e mbrojtjes po zgjeron praninë në Ballkan, ndërsa vendet e rajonit po thellojnë aksesin e tyre në teknologjitë ushtarake izraelite dhe po forcojnë lidhjet e tyre politike me Izraelin.
Për një rajon, historia e të cilit është formësuar thellësisht nga lufta dhe militarizimi, zgjerimi i industrive të huaja të mbrojtjes ngre pyetje më të gjera rreth prokurimit të armëve, përgjegjshmërisë politike dhe të ardhmes së stabilitetit rajonal. Ai nxjerr gjithashtu në pah një kundërthënie të mundshme: ndërsa qeveritë evropiane përballen me presion në rritje për t’u distancuar nga veprimet e Izraelit ndaj palestinezëve, disa prej tyre po thellojnë njëkohësisht aksesin në teknologjitë ushtarake të zhvilluara nga Izraeli përmes prokurimit, sipërmarrjeve të përbashkëta dhe prodhimit vendas.
Nëse këto marrëdhënie do të vazhdojnë të zgjerohen, kjo do të varet jo vetëm nga pozita ndërkombëtare e Izraelit, por edhe nga mënyra se si qeveritë e Ballkanit do të balancojnë interesat e tyre të sigurisë, prioritetet e politikës së jashtme dhe vëmendjen gjithnjë e më të madhe të publikut ndaj partneriteteve të tyre në fushën e mbrojtjes.
Për një rajon që ende jeton me trashëgiminë e luftërave të viteve 1990, çështja nuk është thjesht se kush po i furnizon armët, por se çfarë lloj arkitekture sigurie po ndërton Ballkani – dhe interesave të kujt u shërben ajo në fund të fundit.
Marrë nga Balkan Insight
