Nga Imogen West-Knights
Protestat masive që kanë përfshirë vendin prej më shumë se 100 ditësh vijojnë të qëndrojnë në krye të interesit të mediave të huaja. Këtë herë për protestën ka shkruar edhe “Slate”, e cila përmes një artikulli të gjatë tregon në mënyrë kronologjike shkakun e revoltës e cila lidhet fillimisht me projektin e Sazanit, nisjen e saj dhe përmasat që mori rrugës.
Artikulli ndalet edhe tek problemet me pronësinë e tokave, për të cilën thotë se në Zvërnec, për shkak se zona ishte e mbrojtur rreptësisht për ruajtjen e mjedisit, banorët morën tituj pronësie, por këto tituj nuk u lejonin ta zhvillonin pronën sipas dëshirës.
Por në vitin 2006, banorët e Zvërnecit mësuan se toka e tyre ishte regjistruar zyrtarisht në emër të një biznesmeni shqiptar me bazë në Miami, Artur Shehu. Artikulli thekson se populli shqiptar është shumë, shumë i zemëruar qeverinë, pasi zhvillimi ka shkaktuar zemërim gjatë gjithë verës dhe ka nxitur shpërthimin më të madh të trazirave civile që nga rënia e komunizmit në vend.
Por për vendet si Portugalia, Italia, Greqia dhe Spanja, turizmi është bërë shkak protestash nga vendasit, sepse mbipopullimi turistik po rrit koston e jetesës dhe po i nxjerr njerëzit nga shtëpitë e tyre.
Këto vende më të zhvilluara kanë shërbyer si paralajmërim për Shqipërinë, pasi shqiptarët e kuptojnë se kanë ende kohë për ta trajtuar ndryshe pasurinë e tyre bregdetare.
Artikulli e paraqet protestën si një pakënaqësi që shkon përtej projektit Trump-Kushner. Kjo pasi, aktivistët dhe qytetarët e intervistuar kritikojnë qeverinë e Edi Ramës për korrupsionin, ndërtimet e pakontrolluara dhe modelin ekonomik që, sipas tyre, favorizon investitorët e mëdhenj në vend të komuniteteve lokale.
Artikulli i plotë nga SLATE
Është e vështirë të imagjinosh se si është të kesh pothuajse para të pakufizuara. Të imagjinosh se si është të mbërrish në një ishull mesdhetar me jaht dhe të mendosh se hapi tjetër logjik është që ky ishull duhet të të përkasë ty. Që, sigurisht, ta kthesh në projektin tënd të radhës të pasurive të paluajtshme.
Por kjo është jeta që bën Ivanka Trump. Në maj, ajo tregoi një përvojë të tillë në një podcast që interviston “themeluesit më të mëdhenj që jetojnë sot”: “Ishim në varkën e një miku dhe ndaluam për të notuar. Në fakt, kështu e gjetëm. Notuam deri te ishulli, bëmë një ecje zbathur deri në majë dhe mbetëm të mahnitur. Dhe ai mbeti me ne që atëherë; gjatë shumë viteve, krijuam mundësinë për të ndihmuar në realizimin e potencialit të tij.”
“Potenciali” i këtij ishulli shqiptar, të quajtur Sazan, është të shndërrohet në një resort me vila luksoze dhe Trump e ka ndërmarrë këtë projekt të pasurive të paluajtshme së bashku me bashkëshortin e saj, Jared Kushner. Projekti, me vlerë 1.4 miliardë dollarë, do të ndryshonte në mënyrë të panjohshme shumë kilometra të bregdetit shqiptar. Sepse, përveç asaj që çifti dëshiron të ndërtojë në Sazan, ata propozojnë të ndërtojnë 10,000 vila luksoze në gadishullin e Zvërnecit, që ndodhet përballë ishullit. Dhe kjo pavarësisht faktit se gadishulli është aktualisht një zonë e mbrojtur ekologjikisht, e njohur si Vjosa-Narta, që përfshin deltën e një lumi dhe një lagunë ku jetojnë qindra lloje shpendësh, përfshirë flamingot. Ata po e bëjnë gjithsesi, me bekimin e një qeverie motivet e së cilës, ta themi butë, janë vënë në pikëpyetje.
Ky është problemi i vetëm me projektin e vogël të Ivanka Trump: Populli i Shqipërisë është shumë, shumë i zemëruar me të. Zhvillimi ka shkaktuar zemërim gjatë gjithë verës dhe ka nxitur shpërthimin më të madh të trazirave civile që nga rënia e komunizmit në vend, 35 vjet më parë, në atë që tashmë është quajtur, në mënyrë domethënëse, “Revolucioni i Flamingove”. Edhe Bashkimi Evropian është përfshirë dhe jo në anën e çiftit novator. Bota nuk ka parë kurrë një lëvizje të tillë.
Kryengritja është një spektakël që ia vlen të shihet dhe këtë verë shkova në Shqipëri për ta parë. Ajo që gjeta është se kjo nuk është thjesht një protestë kundër një projekti të vetëm, në një zonë të vetme, nga një çift elitash amerikane. Shqipëria është një vend në prag të shndërrimit në një mekë turistike, pika e radhës e nxehtë ku pushuesit ndërkombëtarë do të dynden për të marrë diell dhe për t’u zhytur në ujërat bruz të Mesdheut. Por njerëzit që tashmë jetojnë atje janë plagosur nga dekada komunizmi dhe tani nga dekada kapitalizmi të dyshimtë që e zëvendësoi atë. Një çift dinastik që jep urdhra për të ardhmen e vendit nga Florida është vetëm fillimi. Në Shqipëri gjeta një histori me rrënjë shumë më të thella se çdo gjë që ka ndodhur këtë verë.
Një rutinë u vendos këtë verë për shumë njerëz në Tiranë, kryeqytetin e Shqipërisë. Çdo mbrëmje në orën 7, pasi mbaronte puna dhe nxehtësia e fortë e ditës arrinte kulmin e saj, banorët e qytetit dilnin në rrugë për të protestuar. Kur dola nga hoteli, televizori në holl po transmetonte pa ndërprerje lajme mbi protestat. I thashë recepsionistes se ku po shkoja dhe ajo tha se ndihej në faj që nuk mund të ishte atje vetë, për shkak të turnit të mbrëmjes. “Por në zemër jam atje”, tha ajo, duke treguar ekranin.
U takova me Olsi Nikën, themeluesin e organizatës mjedisore EcoAlbania, në një kafene në sheshin qendror Skënderbej të Tiranës, ku ai po i blinte djalit të tij 6-vjeçar një akullore fior di latte përpara protestave të asaj mbrëmjeje. EcoAlbania dhe organizata të tjera mjedisore kanë luftuar për këtë çështje që nga viti 2021, kur u shfaqën për herë të parë zërat për shitjen e ishullit të Sazanit dhe zonës së Vjosë-Nartës.
Ajo që e shndërroi këtë çështje në një lëvizje kombëtare, në fund të majit të këtij viti, ishte një video e filmuar jashtë fshatit Zvërnec. Banorët dolën në skajin e kantierit të ndërtimit, një zonë e rrethuar me gardh për të cilën nuk u ishte dhënë asnjë paralajmërim, dhe shprehën pakënaqësinë e tyre për ndërtimin në tokën e tyre. Forcat e sigurisë që mbronin kantierin e tërhoqën përtokë një banor të moshuar vendas. Ngjarja u filmua dhe u bë virale në të gjithë vendin. Pas kësaj, nuk ishte më vetëm një grup i vogël ambientalistësh të përkushtuar që dinte për projektin. Tashmë e dinin të gjithë. Dhe ishin të zemëruar.
Olsi dhe aktivistët e tjerë kanë arsye të shpresojnë se mund të arrijnë ta ndalojnë gjithçka. Ata tashmë kanë arritur ta bindin qeverinë që zona e lumit Vjosa-Narta të shpallet park kombëtar. Kjo ndodhi në vitin 2023, pas nëntë vitesh fushate, dhe ndaloi ndërtimin e një hidrocentrali që do të dëmtonte ekosistemin.
Tani kjo betejë e re ka sjellë shumë më tepër mbështetje, megjithëse Olsi vazhdon të flasë me saktësinë e një aktivisti të angazhuar prej kohësh. Kur iu referova resortit luksoz si një zhvillim turistik, ai më korrigjoi: “Është thjesht për të bërë para, nuk ka të bëjë me zhvillimin e turizmit”, tha ai.
Kjo është një nga gjërat që koha ime në Shqipëri ma bëri të qartë: Shqiptarët nuk janë domosdoshmërisht kundër turizmit. Ata janë kundër këtij lloj turizmi. “Do të ishte në rregull nëse nuk do të ishte në zona të mbrojtura, por ata duan të urbanizojnë—shumë keq, sipas mendimit tim—deltën e fundit të pacenuar të një lumi në Mesdhe”, tha Olsi.
Mbërritëm në demonstratë, e cila ishte mbledhur pranë Piramidës së Tiranës—dikur muze kushtuar udhëheqësit të epokës komuniste Enver Hoxha dhe tani qendër kulturore e komunitare—rreth orës 8:15. Në ditët e para të protestave, rreth 100,000 njerëz mbushnin këtë rrugë qendrore, e cila shtrihet nga sheshi Skënderbej deri te Universiteti Politeknik i Tiranës, një distancë prej gati një milje.
Kjo ishte dita e 49-të e protestave të njëpasnjëshme dhe ende mijëra njerëz dilnin çdo mbrëmje, të mbështjellë me flamuj shqiptarë. Ata janë në këtë betejë për një kohë të gjatë—ka një ndjenjë rregulli, zemërimi dhe energjie që shpenzohet me kujdes për të ruajtur qëndrueshmërinë. Një grua, arkitekte rreth të 40-ave, që mbante një flamingo prej stiropori në një shkop, më tha se kishte ardhur çdo ditë. E pyeta se sa gjatë kishte ndërmend të vazhdonte të vinte. Ajo u step për një çast. “Deri sa të shohim ndryshimin”, tha.
Këto protesta kanë qenë kryesisht paqësore—madje familjare. Në skaj të turmës, një grup fëmijësh vizatonin flamingo mbi një copë të gjatë kartoni të shtrirë në tokë dhe shumë njerëz mbanin flamingo rozë në shkopinj. Grupe të rinjsh parakalonin me pankarta me slogane si “Shqipëria e Re” dhe “Edi Rama, dorëhiqu”.
Ajo që mungonte dukshëm ishte çdo referencë ndaj Ivanka Trump.
Ndoshta kjo ishte një kundërpërgjigje e qëllimshme ndaj mënyrës se si pushtetarët janë përpjekur ta minimizojnë lëvizjen. Edi Rama, kryeministri i Shqipërisë, e ka miratuar projektin dhe e ka mirëpritur me krahë hapur, ndërsa është përpjekur t’i paraqesë kundërshtimet si të motivuara nga qëndrimi anti-Trump.
“Po të mos ishte Jared Kushneri… askush nuk do t’ia varte për flamingot, për Shqipërinë, për asgjë”, i tha ai Financial Times në qershor. Por në terren, njerëzit që protestojnë në Shqipëri janë kundër diçkaje shumë më të madhe. Nuk ka pankarta anti-Trump, nuk ka slogane anti-Trump. Lidhja me Trump mund të ketë tërhequr vëmendjen ndërkombëtare, por Jaredi dhe Ivanka janë pothuajse të parëndësishëm.
Në fakt, më shumë se pothuajse kudo tjetër në Evropë, ndjenja ndaj Amerikës në Shqipëri është mjaft pozitive. Besnikëria ndaj saj është e thellë: ëoodroë ëilson mbrojti pavarësinë e Shqipërisë nga Perandoria Osmane në vitin 1919 dhe në vitin 1999 SHBA-ja ndërhyri kundër spastrimit etnik të shqiptarëve në Kosovë nga regjimi i kriminelit serb të luftës Slobodan Milosheviç. Shumë shqiptarë e shohin Amerikën si një fener të vlerave demokratike perëndimore. “Për shkak të Amerikës ekziston Shqipëria”, më tha një vendas. “Për 100 vitet e fundit, ata na kanë mbështetur.”
Gradualisht fillova të kuptoja se, pavarësisht flamingos si simbol organizues, këto protesta nuk janë as në të vërtetë për Sazanin apo zhvillimin e Zvërnecit. Ajo ishte vetëm pika e fundit që mbushi kupën.
Në skaj të turmës takova Redi Mucin, deputet i Kuvendit të Shqipërisë nga partia e majtë Lëvizja Bashkë, dhe drejtuesin e partisë, Arlind Qorin. “Arsyeja kryesore pse shqiptarët po protestojnë është në thelb një model ekonomik i qeverisjes shumë autokratike të një njeriu të vetëm, Edi Ramës, i cili është i rrethuar nga një grup oligarkësh ekonomikë”, tha Muci.
Po, ideja që Ivanka Trump mund të hyjë në Shqipëri dhe të blejë një ishull që është në të vërtetë një pasuri ekologjike kombëtare e mbrojtur, për shkak të korrupsionit, i irriton shqiptarët—por ata kanë jetuar me korrupsion në një shkallë shumë më të gjerë shoqërore prej vitesh, falë udhëheqësve të tyre.
“Një nga sloganet më të njohura të kësaj proteste ka qenë ‘Shqipëria nuk është në shitje’”, më tha Qori, “që do të thotë se burimet tona, natyra, mjedisi, por edhe institucionet tona demokratike dhe përfaqësuese, i përkasin popullit shqiptar, jo një qeverie shqiptare të korruptuar.”
Qeveria e Ramës tani është në mandatin e saj të katërt. Dikur kryetar i Bashkisë së Tiranës, ai u bë kryeministër në vitin 2013, pas një fushate që bazohej në premtimin për një “Rilindje shqiptare”. Ajo që ai ka sjellë, sipas shumë njerëzve këtu, është diçka dukshëm më pak madhështore.
Vitet e fundit, Rama ka pasur dy objektiva kryesore: ta fusë Shqipërinë në Bashkimin Evropian dhe të tërheqë investime. Të dyja janë synime të mira—madje pozitive. Shqipëria është një nga vendet më të varfra të Evropës. Paga mesatare është vetëm rreth 1,000 dollarë në muaj. Ky është një vend që ka nevojë për para.
Por Rama, sipas shumë njerëzve me të cilët fola, e ka ndjekur fitimin e investitorëve në kurriz të një zhvillimi ekonomik të qëndrueshëm. Projekte të pafundme ndërtimi paraqiten me premtime për vende pune dhe para për ekonominë lokale. Pastaj fillojnë dhe rezultojnë të jenë diçka krejt tjetër.
“Linja e pasurive të paluajtshme në Shqipëri është e lidhur gjerësisht me krimin e organizuar dhe pastrimin e parave”, tha Qori. Pra, projektet nisin, por vetëm sepse planet dhe propozimet fillestare ndihmojnë që paratë të fillojnë të qarkullojnë—dhe më pas ato nuk përfundojnë.
Ai tregoi ndërtesat e larta përreth nesh, ku nuk kishte drita në dritare: “90 për qind e këtyre zyrave janë të pabanuara. Janë thjesht bosh. Nuk ka biznese aty.”
E pyeta se kush i zotëronte ndërtesat. “Politikanë të korruptuar, oligarkë ekonomikë, trafikantë droge. Plehrat e shoqërisë, për sa u përket interesave kriminale dhe antisociale.”
Një raport i vitit 2024 nga Global Initiative Against Transnational Organized Crime zbuloi se më shumë se dy të tretat e kompanive të ndërtimit të ndërtesave të larta në Tiranë, lloji i kompanive që kishin ndërtuar ndërtesat që shiheshin përreth protestës, nuk kishin kredi bankare dhe as kapacitet financiar të verifikuar—shenja të qarta paralajmëruese se financimi mund të vijë nga burime të paligjshme nën dorë.
Por është në interesin e qeverisë që t’i miratojë këto projekte. Më shumë se gjysma e buxhetit të Bashkisë së Tiranës vjen nga të ardhurat prej lejeve të ndërtimit dhe taksave.
Zhvillimi i Vjosë-Nartës, sipas shumë njerëzve, është thjesht një tjetër kapitull i së njëjtës histori.
“Mënyra se si financohet dhe si bëhet financiarisht i arsyeshëm është nëse bëhet fjalë për vila superluksoze me çmime shumë të larta”, tha Muci.
“Madje nuk është as biznes për mua”, pretendoi Ivanka për projektin e ishullit të saj në atë podcast—por sigurisht që do të jetë biznes për dikë dhe me shumë gjasa një biznes i pisët.
Prokuroria shqiptare ka ngrirë paraprakisht llogaritë bankare të dy prej investitorëve jo-Trump që financojnë projektin, vëllezërve miliarderë sirianë Moutaz dhe Ramez Al-Khayyat. Arsyeja është se, sipas ligjit, vëllezërit nuk kishin të drejtë ta blinin atë tokë.
Historia e pronësisë së tokës në gadishullin e Zvërnecit, ku Kushner dhe partnerët e tij planifikojnë të ndërtojnë vilat, është e gjatë dhe e rrëmujshme.
Gjatë komunizmit, e gjithë toka në Shqipëri u kolektivizua. Pas rënies së komunizmit, njerëzit në të gjithë Shqipërinë morën tituj pronësie për tokën ku jetonin, pasi toka nuk ishte më de facto pronë e shtetit.
Në Zvërnec, për shkak se zona ishte e mbrojtur rreptësisht për ruajtjen e mjedisit, banorët morën tituj pronësie, por këto tituj nuk u lejonin ta zhvillonin pronën sipas dëshirës.
Pastaj, papritur, në vitin 2006, banorët e Zvërnecit mësuan se toka e tyre ishte regjistruar zyrtarisht në emër të një biznesmeni shqiptar me bazë në Miami, dhe gangsteri të dyshuar, Artur Shehu, i cili kishte disa pretendime shumë të dyshimta mbi prejardhjen e tij nga zona që do t’i jepnin të drejtë pronësie mbi tokën në të njëjtën mënyrë si banorëve.
Kushner dhe Trump duket se e kanë blerë gadishullin nga Shehu, në mënyrë indirekte. Në një deklaratë për ëall Street Journal, avokati i Shehut, Kujtim Cakrani, ka thënë se Shehu “nuk është as trafikant droge dhe as hajdut toke dhe nuk ka negociuar kurrë drejtpërdrejt me Kushnerin—ka vepruar vetëm përmes një ndërmjetësi”.
Banorët e Zvërnecit kanë luftuar në gjykata për këtë uzurpim të tokës së tyre prej 20 vitesh, kështu që në shumë mënyra zhvillimi i Kushnerit është thjesht kthesa më e fundit e kësaj historie.
Ata kanë fituar faza të ndryshme të kësaj beteje ligjore, por gjykata vazhdimisht ka vonuar vendimin përfundimtar dhe në Shqipëri, kur një vendim gjyqësor nuk formalizohet, çështja mund të bëhet e pavlefshme dhe duhet të fillojë përsëri nga e para.
Kjo do të thotë se të gjithë janë në ankth për mënyrën se si do të përfundojë. Për më tepër, ligji dikur i hekurt që ndalonte ndërtimet në zona të ndjeshme mjedisore si kjo u ndryshua nga Rama në dhjetor 2024, duke e bërë tokën të disponueshme për zhvillim, pikërisht në kohë që projekti i Kushnerit të vinte në skenë.
Kjo ndihmon të shpjegohet se si gjithçka u bashkua në një ndjenjë që e gjeta universale te shqiptarët: Mjaft është mjaft.
Ndërsa flisja me Mucin dhe Qorin, një thirrje u ngrit nga turma që kërkonte që Edi Rama të shkonte në burg. Turma kërkonte të njëjtin trajtim edhe për Sali Berishën, gjë që ishte domethënëse sepse Berisha është lideri i opozitës. Ai ishte president nga viti 1997 deri në 2005. Por qeverisja e tij u shoqërua gjithashtu me skandale korrupsioni dhe askush nuk e sheh atë si zgjidhje.
Njerëzit e mbledhur këtu nuk duan thjesht ta zëvendësojnë Ramën me “tjetrin”. Ata duan një rindërtim të plotë të demokracisë shqiptare.
Deri tani, Rama duket i palëkundur përballë protestave kundër qeverisë së tij. Ai thotë se zhvillimi do të vazhdojë. “U them: q***uni”, tha ai në intervistën e qershorit për Financial Times. “Kaq e thjeshtë.”
Për ta kuptuar vërtet përmasën e asaj që po propozohet nga Kushner, Trump dhe partnerët e tyre, duhet të shkosh vetë në vend.
Të nesërmen në mëngjes, herët për t’i shpëtuar vapës, Olsi më çoi me makinë dy orë nga Tirana drejt deltës së Vjosë-Nartës, e cila ndodhet në veri të qytetit bregdetar të Vlorës.
80 për qind e llojeve të shpendëve në Shqipëri mund të gjenden këtu, në një hapësirë me duna rëre, pyje pishe dhe një lagunë që shtrihet në më shumë se 16 milje katrorë. Ndërsa iu afruam lagunës, një këmbëgjatë i zi fluturoi pranë makinës, me këmbët që i vareshin pas.
Dolëm në skajin veriperëndimor të lagunës, ku sipërfaqe të mëdha toke ishin trazuar nga makineri të rënda, kishte shtresa zhavorri dhe mbetje gardhesh. Këtu ndërtimi kishte nisur më 5 maj dhe kishte vazhduar për tre javë, derisa përmasat e protestave e ndalën përkohësisht.
Tani po bëhen me sa duket matje dhe sondazhe të improvizuara në përpjekje për të qetësuar kundërshtarët e projektit. Olsi mendonte se ndërtimi ndoshta do të rifillonte në vjeshtë, pavarësisht rezultateve të këtyre studimeve.
“Janë si barbarë”, tha Olsi ndërsa kaluam pranë një peme që dukej sikur ishte prerë me sharrë elektrike.
Dëgjohej cicërima e gjinkallave dhe kërcitja e halave të thata të pishave nën këmbë, por gjëja më e jashtëzakonshme ishte qetësia. Olsi nxori dylbitë dhe më tregoi çafka, shpendë bregdetarë, rosa, kormoranë, bletëngrënës dhe një pelikan. Larg, katër flamingo po ecnin nëpër lagunë.
Zona e mbrojtur është e jashtëzakonisht e madhe, duke përfshirë gjithçka që mund të shihnim përmes dylbive.
Dhe ka një arsye për këtë.
“Lagunat janë ekosistemi më delikat në planet”, tha Olsi, ndërsa një flutur e vogël e bardhë sillej rreth tij, “sepse shkëmbimi i ujit është i brishtë, mes ujit të ëmbël dhe atij të kripur. Tashmë peshqit po ngordhin për shkak të ndryshimeve të vogla që kanë shkaktuar punimet ekzistuese.”
Kaluam pranë një plazhi të pazhvilluar—pa asnjë shërbim, vetëm disa njerëz që laheshin—dhe u ngjitëm në një pikë vrojtimi ku kishte një postë ushtarake me një ushtar dhe qenin e tij.
Nga aty mund të shihje të gjithë zonën e propozuar për zhvillim, hektarë pas hektarësh, përfshirë brezin e plazhit të bardhë dhe të paprekur midis lagunës dhe detit që sapo kishim kaluar.
Bregdeti është vërtet i mrekullueshëm. Ndërsa udhëtonim përgjatë rrugës bregdetare, ujërat e qeta dhe të pastra shtriheshin pranë nesh. Përveç tabelave në shqip, mund të ishim në Bregun Amalfitan ose në Côte d’Azur, me ndryshimin se këtu ende nuk kishte turma turistësh, çadra plazhi dhe autobusë me pushues.
Ajo pamje, ndryshe nga një pamje e ngjashme në Spanjë, ende nuk është prishur nga çadrat dhe mbeturinat e turistëve.
Shqipëria ka diçka këtu që e dëshirojnë njerëzit në të gjithë botën.
Në pikën e vrojtimit, Olsi nxori telefonin dhe hapi projektet e resortit, duke e mbajtur hartën përballë peizazhit. Nëse Kushner dhe kompania e tij realizojnë atë që duan, e gjithë kjo do të mbulohet me vila.
Ndërsa shikonim gjirin, skajet e tij bruz që kalonin në blu të errët, Olsi tregoi një copë toke që ngrihej nga deti.
“Ishulli privat i Ivankës”, tha ai me një ton të zymtë.
Siç e ka thënë Jared Kushner për një revistë, ai ishull është vendi “ku do të doja të isha me familjen dhe miqtë e mi”. Ishte një koment mjaft domethënës për projektin. Nuk do të jetë një hotel i zakonshëm—kjo është ajo që po sqaronte. Do t’u shërbejë super të pasurve dhe pothuajse me siguri do të nënkuptojë se shqiptarët vendas do të kenë shumë më pak akses në këtë zonë.
Ivanka apo jo, turizmi po vjen për këtë pjesë të Mesdheut.
Të lodhur nga plazhet e mbipopulluara të Italisë, Greqisë dhe Spanjës, zhvilluesit e zgjuar po kërkojnë zona të reja të bregdetit dhe kanë mbërritur në Shqipëri.
Qyteti i Vlorës është një pikë qendrore në rrugën turistike në rritje të asaj që quhet ndonjëherë Riviera Shqiptare. Rreth 77,000 njerëz jetojnë këtu, por ky numër trefishohet gjatë verës për shkak të pushuesve.
Dikur qytet portual i klasës punëtore, Vlora tani ka një bregdet të mbushur me bare luksoze, restorante për turistë dhe blloqe hotelesh.
Një qytet i mirëfilltë turistik, Vlora gjithashtu është gati të ketë aeroportin e saj. Ai po ndërtohet me vrull në mes të një zone të mbrojtur. Duhej të përfundonte në vitin 2024, por, në përputhje me mënyrën shqiptare të gjërave, ende është vetëm gjysmë i përfunduar. Edhe ligjshmëria e ndërtimit të aeroportit po kundërshtohet në gjykata ndërsa pistat vazhdojnë të shtrohen me asfalt.
Në vitin 2023, Shqipëria u rendit e katërta në botë për rritjen më të madhe të përqindjes së vizitorëve ndërkombëtarë, me një rritje prej 56 për qind krahasuar me vitin 2019.
Ky është një ndryshim i madh për çdo vend, por veçanërisht për një vend si Shqipëria.
Komb shumë i ri për sa i përket kapitalizmit dhe perëndimizimit, Shqipëria shpalli pavarësinë nga Perandoria Osmane në vitin 1912 dhe u bë monarki. Pas Luftës së Dytë Botërore, Enver Hoxha vendosi një regjim komunist jashtëzakonisht të izoluar dhe represiv. Komunizmi ra në vitin 1991 dhe vendi ka krijuar gradualisht, me shumë vështirësi, një ekonomi tregu dhe demokraci.
Në kujtimet e saj “Free”, për rritjen në Shqipërinë komuniste, Lea Ypi, tani 46 vjeç, shkruan se gjatë fëmijërisë së saj kanaçet e Coca-Colës, të paarritshme në dyqanet me tollona ku shqiptarët merrnin ushqimet, ishin aq të çmuara saqë ruheshin si trashëgimi familjare dhe ekspozoheshin me krenari në raftet e shtëpive.
Turistët e pasur do të ishin dukur si vizitorë nga një planet tjetër.
Shqipëria quhej ndonjëherë Koreja e Veriut e Evropës, aq e izoluar ishte nga pjesa tjetër e kontinentit.
Tranzicioni drejt demokracisë parlamentare gjatë 36 viteve të fundit ka qenë larg së qeni i lehtë. Një person që takova në Vlorë më tha se kujtonte pako ndihmash që fluturonin nga Italia, të mbushura me makarona që kishin skaduar prej kohësh.
Të gjithë mbi 35 vjeç e kujtojnë luftën civile të vitit 1997—dhe të rinjtë janë rritur nën hijen e saj.
Kalimi nga ajo situatë te klubet luksoze të plazhit dhe turistët që vijnë me linja ajrore me kosto të ulët për fundjavë përbën një përmbysje të jashtëzakonshme.
Megjithatë, shqiptarët e shohin potencialin e turizmit për vendin e tyre.
Por për vendet si Portugalia, Italia, Greqia dhe Spanja, turizmi është bërë shkak protestash nga vendasit, sepse mbipopullimi turistik po rrit koston e jetesës dhe po i nxjerr njerëzit nga shtëpitë e tyre.
Këto vende më të zhvilluara kanë shërbyer si paralajmërim për Shqipërinë: njerëzit vendas e kuptojnë se kanë ende kohë për ta trajtuar ndryshe pasurinë e tyre bregdetare.
Ata duan t’ua heqin liderëve të tyre iluzionin se turizmi do të jetë një shkop magjik që do të sjellë në mënyrë automatike zhvillim ekonomik të qëndrueshëm.
Për të kuptuar më mirë se si duket aktualisht Riviera Shqiptare, bëra një udhëtim përgjatë bregdetit nga Vlora me një burrë të quajtur Aulon Harizaj, në makinën e tij të vjetër Vë Polo.
Auloni, 38 vjeç, ka lindur dhe është rritur në Vlorë. Kishte menduar të shkonte jashtë vendit për të studiuar inxhinieri mekanike, në Itali ose Danimarkë, por më pas nisën protestat dhe vendosi të qëndronte për momentin dhe të bënte pjesën e tij.
“E njeh eksperimentin e bretkosës që zien?”, më tha ndërsa pinte puro nga dritarja e hapur e makinës. “Ne kemi kaluar diçka të tillë politikisht.”
Temperatura po rritej ngadalë prej një kohe të gjatë, pastaj erdhi ajo video e burrit vendas që tërhiqej zvarrë nga policia jashtë rrethimit të ndërtimit në Zvërnec. Papritur, bretkosa kërceu jashtë tenxheres.
“Aty shpërtheu gjithçka. Në nivel personal u ndjemë të tradhtuar, por në një nivel më të gjerë u ndjemë të tradhtuar ndaj vendit”, më tha ai.
Ai kritikoi guximin e Ramës për të ofruar pjesë të Shqipërisë për shitje në takime biznesi me burra me kostume.
“Si mund ta shesësh një copë të vendit mbi një tavolinë kafeje?”
Ndërsa udhëtonim drejt Orikumit, një qytet bregdetar në jug të Vlorës, Auloni foli gjatë për rastet e tjera kur u ishin premtuar përfitime nga resortet luksoze turistike, por këto premtime nuk u realizuan kurrë.
“Patëm Palase Green Coast, që e shndërroi peizazhin natyror në vila dhe hotele, duke prodhuar vetëm mbetje dhe shëmti.”
Resorti përfundoi, por vendet e punës, veçanërisht për vendasit, nuk u krijuan realisht.
“Pjesa më e madhe e stafit përbëhet nga punëtorë filipinas dhe krahasuar me shqiptarët ata paguhen më pak. Kushtet në të cilat ndodhen? Të tmerrshme, për të mos thënë më shumë. Disa prej tyre i kanë pasaportat të mbyllura në kasaforta”, më tha ai.
Jo vetëm që nuk ka vende pune në resort, por ai nuk e nxit as pjesën tjetër të ekonomisë. Pavarësisht tokës pjellore, bujqësia shqiptare po përballet me vështirësi. Ajo ka nevojë për subvencione qeveritare për t’u rimëkëmbur. Por tani për tani, pjesa më e madhe e ushqimit importohet.
Resortet e reja nuk blejnë prodhime vendase, sepse prodhimi vendas nuk ekziston.
Një parashutist fluturoi sipër nesh. E pyeta Aulonin se sa shumë kishte ndryshuar bregdeti vitet e fundit. Ai tundi kokën dhe ndezi përsëri puro ndërsa prisnim të kalonim pranë një autobusi plot me turistë.
“I është nënshtruar ndryshimeve gjithnjë e më agresive. Kur isha më i ri, ishte e trishtueshme për mua ta shihja. Ngushëllohesha me faktin se Vlora nuk ishte qendra, por pastaj filluan të sulmonin edhe këtu.”
Kaluam pranë një klubi plazhi që shiste Aperol dhe shezlongë privatë.
“Çfarë do të bëhet? Asgjë”, mendoi ai. “Vetëm kafene dhe bare.”
Ai tregoi një trung peme në skajin e një kantieri ndërtimi.
“Dikur aty ishin tre eukaliptë, por pronari i hotelit i preu sepse i pengonin pamjen.”
Mbërritëm në Orikum dhe u ulëm për të pirë një kafe të ftohtë në një lokal me pamje nga deti.
“Na është thënë se turizmi është shkopi magjik”, tha Auloni, ndërsa ABBA dhe kënga “Gimme! Gimme! Gimme!” luhej nga altoparlantët mbi kokat e një familjeje gjermane të mbështjellë me peshqirë pranë nesh, “se do të na shërojë dhe do të na pasurojë. Por nuk do ta bëjë nëse nuk prodhon ushqimin tënd. Turizmi duhet të jetë plotësues, jo shtylla kryesore e ekonomisë.”
Ka qenë e mundur për turistët të vizitojnë ishullin e Sazanit vetëm që nga viti 2015 dhe nuk lejohen qëndrime gjatë natës.
Ishulli ka një histori të gjatë dhe të larmishme ushtarake. Italia e kontrolloi gjatë Luftës së Parë Botërore dhe më pas ai iu kthye Shqipërisë. Sovjetikët ngritën një bazë ushtarake pas Luftës së Dytë Botërore, por u dëbuan në vitin 1961 sepse Nikita Hrushovi, atëherë kryeministër i Bashkimit Sovjetik, dënoi Josif Stalinin, gjë që nuk i pëlqeu Hoxhës, udhëheqësit komunist që drejtoi Shqipërinë për pjesën më të madhe të shekullit XX.
Që atëherë, Hoxha mori kontrollin e plotë të ishullit, ndërtoi një vendbanim, ndaloi të huajt dhe kufizoi hyrjen edhe për shqiptarët—përveç atyre që kishin provuar besnikërinë ndaj regjimit.
Në kulmin e tij, 4,000 ushtarë dhe familjet e tyre jetonin në ishull.
Sazani i pëlqente Hoxhës jashtëzakonisht paranojak si një pikë vrojtimi nga ku ai dhe bashkëpunëtorët e tij mund të shihnin nëse ndonjë pushtues do të afrohej me anije nga Mesdheu për t’i ndërprerë sundimin.
Tani në ishull ka një prani shumë më të vogël ushtarake shqiptare dhe italiane. Sipas disa raportimeve, aty ndodhen vetëm dy ushtarë.
Ky ishte ishulli gjoja i virgjër ku Ivanka kishte ecur zbathur.
Tani ishte radha ime.
Para se të hipja në varkë, fillova të flisja me Reginën. Ajo po kontrollonte njerëzit që hipnin në një tjetër ekskursion me varkë drejt Sazanit, në një kopje të një galeoni që reklamonte mundësinë për të “qenë pirat për një ditë”.
“Ndoshta ky do të jetë viti i fundit që e vizitojmë”, tha ajo për shqiptarët në përgjithësi. “Por shpresojmë që jo.”
Ajo ishte, “sigurisht”, kundër projekteve.
“Nuk do të jetë pozitive për vendin. Ata nuk do të blejnë nga vendasit, këta vizitorë luksozë, dhe ne nuk do të përfitojmë nga ky turizëm.”
Pastaj u korrigjua:
“Nuk janë turistë. Janë elita.”
Në varkën time, një anije turistike e mbushur plot me tre kate, ku kishte turistë me rroba banje dhe foshnja që bërtisnin, historia ishte e njëjtë.
Fola me një nga punonjësit e varkës, Alessio, pasi kishte përfunduar shpërndarjen e copave të shalqirit për pasagjerët. Ai ishte 18 vjeç dhe po punonte gjatë verës për të paguar trajnimin e tij për t’u bërë mjek.
“Lutemi që të mos e japin”, tha ai ndërsa mbështeteshim mbi anën e varkës dhe shikonim ishullin përtej dallgëve.
Para se të arrinim në Sazan, patëm ndalesa të tjera: një plazh në gadishullin e Karaburunit dhe një vizitë te një shpellë e dashur nga vendasit.
Përfundova duke biseduar me Corrie, një grua rreth të 50-ave nga Mançesteri, Angli, e cila më ofroi rum dhe Coca-Cola që i kishte futur fshehurazi në varkë për të shmangur çmimet e barit.
Ajo kishte udhëtuar në të gjithë Ballkanin, në vende të paprekura që dukeshin në prag të zhvillimit të vërtetë turistik.
“Të duket sikur po sheh fundin e diçkaje”, tha ajo. “Ndoshta duhet të shohin Costa del ëhatsit dhe të kuptojnë se cili është çmimi i turizmit, sepse pasi bëhet, nuk mund ta zhbësh.”
Në kulmin e vapës së ditës iu afruam Sazanit.
Nga deti duken vetëm pisha dhe shkëmbinj. Ishulli është i madh, gati 10 milje i gjatë, me reliev të thepisur, disa ndërtesa të ulëta prej betoni në majën e një kodre dhe një shtyllë të vetme telefonike.
Varka të tjera turistike lundronin rreth bregut gëlqeror të mbuluar me gjelbërim të rrahur nga era.
Fragmente të mëdha makinerish të gërryera nga kripa ishin shpërndarë përgjatë bregut, mbetje të epokës ushtarake të ishullit.
Ka pjesë të ishullit ku nuk lejohet të fotografosh, “zona të sigurta” me ndërtesa ushtarake të rrënuara dhe flamuj shqiptarë të zbardhur nga dielli.
Bëra një shëtitje me një grup të vogël turistësh dhe guidën, Glenin, deri te fshati i vjetër i epokës komuniste.
Përgjatë shtegut të ashpër—ku, meqë ra fjala, do të ishe i çmendur po të ecje zbathur—dukeshin kupola të vogla në formë kërpudhe, gjysmë të groposura mes shkurreve dhe manaferrave.
Këto janë bunkerë dhe në ishull ka 3,600 të tillë.
Çdo bunker lidhet me një rrjet të gjerë tunelesh nën shkëmbinj, të ndërtuar për të mbrojtur ishullin në rast sulmi.
Nuk ka rrjet energjie elektrike dhe as ujë të pijshëm. E gjithë kjo do të duhet të sigurohet nga shteti shqiptar që projekti Trump-Kushner të jetë i mundur.
“Që këtu, tani duhet të qëndrojmë në shteg”, na njoftoi Gleni disa minuta pasi nisëm ngjitjen, “sepse ka mina përreth.”
Po, Sazani është i mbuluar me mina të pashpërthyera, një veçori që, ashtu si mungesa e ujit dhe elektricitetit, nuk të jep pikërisht përshtypjen e një destinacioni luksoz turistik.
E pyeta Glenin se çfarë mendonte për projektin e planifikuar.
Ai po studionte turizëm në Universitetin e Vlorës.
Gjatë rrugës për në majë kishim kaluar pranë grafiteve me flamingo të vizatuara mbi bunkerë dhe në shteg, por ai nuk i kishte përmendur fare.
U bë serioz.
“Jam kundër. Kam marrë pjesë në protestat në Tiranë, sepse ne nuk jemi kundër turizmit apo zhvillimit, por jemi kundër shitjes së tokës dhe marrjes së pjesëve të zonave të mbrojtura për t’ia dhënë një biznesmeni, apo çfarëdo që ta quani.”
Gjatë zbritjes, një turist australian u largua nga shtegu drejt hyrjes së një tuneli.
Gleni u kthye menjëherë nga ai:
“Eja, eja. Je i sigurt, por jo aq shumë.”
Për njerëz si Jared Kushner dhe Ivanka Trump që të kenë një pied-à-terre në Mesdhe dhe, më e rëndësishmja, të fitojnë shuma të mëdha parash prej tij, kush duhet të humbasë?
Çdo tokë ku zhvillohet turizëm i përket, në një mënyrë apo tjetër, dikujt: shtetit, popujve autoktonë ose individëve.
Në pjesën e fundit të qëndrimit tim në Shqipëri, takova disa prej njerëzve që janë pronarët e vërtetë të parcelës së tokës që tani ishte destinuar të bëhej pjesë e zhvillimit Kushner-Trump.
Bruna Subashi, një grua energjike rreth të 40-ave, kërkoi të takoheshim në një pastiçeri me ngjyrë rozë të ndezur në bregdetin e Vlorës, të quajtur Big Scoop.
Bruna është akademike në fushën e infermierisë dhe bashkëshorti i saj vjen nga Zvërneci.
Ajo u vonua për takimin sepse ishte ndalur për të firmosur një peticion kundër ndotjes në plazhet e Vlorës.
“Çdo ditë duhet të firmosim një peticion për të shpëtuar vendin tonë, natyrën, qytetin”, tha ajo me një psherëtimë.
Ajo e ka marrë përsipër të protestojë fort dhe gjerësisht kundër projektit Vjosë-Nartë.
“Jam shumë e lodhur!” tha ajo duke qeshur me atë lloj histerie që shfaqet kur dikush është vërtet i rraskapitur.
Nevoja e Brunës për të protestuar vjen pjesërisht nga lidhja e saj me vendin: vjehrra e saj është 88 vjeç, ka jetuar gjithë jetën në Zvërnec dhe ka kaluar 20 vitet e fundit duke luftuar për të provuar se toka e gadishullit të Zvërnecit i përket asaj dhe banorëve të tjerë.
Familja e saj ka jetuar në këtë tokë që nga shekulli i pestë.
Shtëpia e saj në fshatin Zvërnec duket e sigurt, por duke parë atë që ka ndodhur në gadishull, tani ajo shqetësohet nëse edhe ajo mund t’u merret.
Sipas Brunës, ajo gjithashtu nuk po fle mirë.
Të nesërmen, Bruna dhe bashkëshorti i saj më çuan ta takoja atë dhe pronarët e tjerë të tokës që shteti e ka marrë për t’ia shitur Kushnerit dhe Trumpit.
Rastisi të ishte dita kur të moshuarit—dhe shumica e rreth 200 banorëve të Zvërnecit janë të moshuar—mblidhnin pensionet e tyre prej 100 eurosh në muaj, në cash, nga një punonjës i bashkisë i vendosur në një tavolinë në kafenenë-dyqan-bar në qendër të fshatit.
“Është vetëm sa për ilaçet e tyre”, tha Bruna.
Jeta këtu mbështetet kryesisht nga fëmijët dhe nipërit që janë larguar jashtë vendit për të kërkuar punë, shpesh në ndërtim për burrat dhe në pastrim për gratë, dhe që dërgojnë pak para në shtëpi.
Të paktën një person në Zvërnec ka një sens humori për projektin e propozuar.
Një restorant lokal është riemërtuar së fundmi “Ivanka Seafood”, megjithëse kur hyra për të zbuluar arsyen, gjeta vetëm kuzhinierin, i cili nuk dinte asgjë për këtë, dhe një portret të madh të Kate ëinslet si Rose nga “Titanic” në mur.
Në përgjithësi, megjithatë, atmosfera është e zymtë.
Asnjë nga banorët nuk donte të jepte emrin e vet, megjithëse Bruna tha se nuk kishte rëndësi t’i identifikoja veçmas.
“Të gjithë banorët kanë të njëjtat probleme, të njëjtin zë, vuajnë njësoj.”
Dhe ata donin të flisnin.
Pronarja e dyqanit, një grua që i afrohej moshës së pensionit, më tregoi ndjenjat e saj për zhvillimin:
“Kemi frikë se një ditë mund të na marrin edhe shtëpitë. Ne duam ta zhvillojmë fshatin tonë me ndihmën e fëmijëve tanë. Ata punojnë jashtë dhe të gjitha paratë që mbledhin atje mund t’i investojnë këtu.”
Papritur ajo filloi të qante.
“Njerëzit jetojnë vetëm këtu”, tha ajo. “Fëmijët e tyre janë të gjithë jashtë vendit dhe të moshuarit vdesin në shtëpi, dhe askush nuk e vëren. Ndonjëherë kanë vdekur prej një jave.”
Një grua tjetër filloi ta ngushëllonte dhe një e tretë ngriti zërin me zemërim.
“Ne jemi të detyruar ta mbrojmë tokën tonë sepse kjo është trashëgimia jonë nga paraardhësit tanë”, tha ajo duke bërë gjeste me duar. “Dhe duam ta trashëgojmë tokën për brezat e tjerë. Ne jemi pro turizmit, por jo turizmit nga hajdutë që marrin tokën tonë pa leje, pa kompensim dhe pa informacion.”
Ato më falënderuan që isha aty dhe thanë se do të donin që më shumë gazetarë shqiptarë të vinin dhe të flisnin me ta.
Sipas tyre, mediat shqiptare janë shumë të afërta me Ramën.
“Ky është shansi i fundit për të mbrojtur të drejtat tona”, tha njëra prej grave.
“Banorët e Zvërnecit kanë një mesazh për Ramën”, shtoi ajo, duke u ngritur pak më drejt.
“Ne nuk jemi mysafirë këtu. Ne jemi pronarët e tokës.”
“Por Rama e di këtë”, shtoi Bruna me zë të ulët. “Kjo nuk është diçka e re.”
Tani kanë kaluar gjashtë javë që kur u largova nga Shqipëria.
Çdo ditë që atëherë, protestat kanë vazhduar.
Duket se mesazhi më i fortë që shqiptarët kanë për Ramën është ky:
Ne nuk do të dorëzohemi.
Nëse Ivanka Trump dhe Jared Kushner duan parajsën e tyre ishullore, do të duhet të kalojnë përmes një kombi të tërë për ta marrë atë.
Marrë nga Slate.com
