Të enjten (8 tetor) rreth orës 13:00 CEST, bota letrare do të hedhë sytë duke mbajtur frymën drejt Stokholmit: në atë kohë, sekretarja e re e përhershme e Akademisë Suedeze , Ingrid Carlberg, do të paraqitet para medias dhe do të njoftojë fituesin e Çmimit Nobel në Letërsi për vitin 2026. Kjo do të shënojë kulmin e një procesi të gjatë përzgjedhjeje, i cili, zyrtarisht, ka nisur një vit më parë.
Çmimi Nobel në Letërsi: si bëhen propozimet
Akademia Suedeze është organi përgjegjës për dhënien e çmimit. Ajo përbëhet nga 18 anëtarë: shkrimtarë, profesorë dhe intelektualë. Në shtator të vitit të mëparshëm, Komiteti Nobel i Akademisë dërgon formularë propozimi tek qindra individë dhe organizata që kanë të drejtë të paraqesin propozime për Çmimin Nobel në Letërsi.
Sipas faqes së internetit nobelprize.org, këta përfshijnë, ndër të tjera, profesorë letërsie dhe gjuhësie në universitete dhe institucione të arsimit të lartë, si dhe fitues të mëparshëm të Çmimit Nobel për Letërsi dhe presidentët e shoqatave të shkrimtarëve që përfaqësojnë krijimtarinë letrare në vendet e tyre përkatëse. Çdo person që i përket njërit prej këtyre grupeve dhe nuk ka marrë një formular mund të paraqesë gjithashtu një propozim.
‘Lista e të propozuarve mund të përfshijë deri në 200 emra në vit,’ shpjegon Gisèle Sapiro, drejtoreshë kërkimore në Centre National de la recherche scientifique. Puna e saj përfshin analizimin e mënyrës se si Çmimi Nobel, si një institucion global, ndikon në qarkullimin global të letërsisë, marrëdhëniet e pushtetit brenda sferës letrare dhe tregjet e përkthimit. “Komiteti gjithashtu mund të shtojë emra me iniciativën e vet, për shembull, ata që janë propozuar tashmë në vitet e mëparshme.”
Në pranverë, Komiteti Nobel përzgjedh, përmes një procesi me disa faza, pesë emra për t’i paraqitur Akademisë. Gjatë verës, anëtarët e Akademisë lexojnë veprat e kandidatëve dhe i diskutojnë ato. Vendimi njoftohet në fillim të tetorit. Akademia preferon t’i mbajë konfidenciale kriteret në të cilat bazon vendimin e saj.
Dosjet sekrete të Çmimit Nobel në Letërsi
Publiku nuk e di se kush ishin kandidatët e propozuar që nuk fituan deri 50 vjet më vonë; kaq kohë i duhet Akademisë që ta bëjë listën publike. Një vështrim në arkiva tregon se, ndonjëherë, kalojnë shumë vjet midis propozimit të parë dhe fitimit të çmimit. Shkrimtarja britanike Doris Lessing, për shembull, u nderua me çmimin në vitin 2007, 35 vjet pas propozimit të parë.
Alfred Nobel, themeluesi i çmimit, kishte përcaktuar në testamentin e tij që çmimi t’i jepet kujtdo që ‘kishte krijuar veprën më të shquar në sferën idealiste’. Kjo lë shumë hapësirë për interpretim.
Qëllimi i Akademisë është të njohë letërsi cilësore që ka ndikim dhe që, për shembull, ka vënë themelin e një lëvizjeje të re, thotë Gisèle Sapiro. ‘Për më tepër, vepra duhet të jetë universale dhe të kapërcejë kulturën e vet.’ Përkthimet janë një tregues i kësaj. ‘Në kërkimet e mia, kam zbuluar se të gjithë laureatët që nga viti 1990 ishin përkthyer më parë në anglisht, frëngjisht dhe gjermanisht,’ shpjegon Sapiro, ‘me përjashtim të Abdulrazak Gurnah-it (fituesit tanzairian-britanik të Çmimit Nobel të vitit 2021, shënim i redaktorit), veprat e të cilit nuk ishin ende të disponueshme në gjermanisht në atë kohë. Këto tre gjuhë janë më të rëndësishmet.
Sipas Sapiros, është gjithashtu shumë e dobishme nëse të propozuarit kanë fituar tashmë çmime të tjera të mëdha letrare, si Çmimi Ndërkombëtar Man Booker, Çmimi Cervantes ose Çmimi Büchner.
Çdo zhanër pranohet
Politika gjithashtu mund të ndikojë në vendimet e Akademisë Suedeze; në disa raste, shkrimtarë që u janë kundërvënë hapur regjimeve në vendet e tyre të origjinës kanë fituar çmimin, siç ishte rasti në vitin 2015 me belarusianen Svetlana Aleksieviç. Ajo konsiderohet si kritike e ashpër e presidentit në detyrë, Alexander Lukashenko. Zhanri, nga ana tjetër, nuk ka rëndësi; kështu, në të kaluarën, fituesit janë nderuar jo vetëm për romanet e tyre, por edhe për poezinë dhe dramaturgjinë – ose, në rastin e Aleksieviçit, për zhanrin e saj letrar: kolazhin dokumentar të zërave.
Në vitin 2016, këngëtari-kompozitor Bob Dylan e mori Çmimin për tekstet e këngëve të tij. Amerikani është një nga vetëm 33 laureatët që nuk vijnë nga Europa (deri sot ka pasur gjithsej 122). Për më tepër, ekziston një pabarazi e qartë në shpërndarjen midis meshkujve dhe femrave. Vetëm në tetë vitet e fundit çmimet janë alternuar midis meshkujve dhe femrave, gjë që ka rritur ndjeshëm përqindjen e femrave nga numri total i laureatëve, në 14.9 për qind.
Marrë nga Deutsche Welle
