Nga Madeline Smith
Tirana është një kryeqytet plot gjallëri, i karakterizuar nga arkitektura moderne dhe mbi 300 ditë me diell në vit – por edhe nga pothuajse 40.000 apartamente bosh, sipas të dhënave më të fundit të censusit shqiptar.
Prej vitesh qarkullojnë akuza se paratë e ardhura nga aktivitetet kriminale kanë nxitur bumin e ndërtimeve dhe të pasurive të paluajtshme në të gjithë Ballkanin. Por në Shqipëri, pavarësisht numrit të madh të pronave bosh, shumë njerëz ende duket se besojnë se pastrimi i parave nuk është një problem aq i madh.
Për ta, “pastrimi i parave nuk shihet si diçka negative”, tha Dardan Kocani nga Global Initiative Against Transnational Crime (GI-TOC), “sepse njerëzit mendojnë se paratë e pista që vijnë po investohen në ndërtimin e apartamenteve, hoteleve luksoze etj. Ato sjellin para.”
Shqipëria nuk është i vetmi vend në Ballkanin Perëndimor që përballet me vështirësi në zgjidhjen e problemit të pastrimit të parave. Ajo që këto vende kanë të përbashkët është mungesa e zbatimit efektiv dhe e mbështetjes së mjaftueshme për masat kundër pastrimit të parave, sipas një raporti të ri, bashkautor i të cilit është Kocani.
“Profesionistët mundësues”
Profesionistët ligjorë dhe financiarë luajnë një rol të rëndësishëm në lëvizjen e parave të përfituara në mënyrë të paligjshme, duke shfrytëzuar boshllëqet sistemike në zbatimin e ligjit dhe hapësirat ligjore, sipas raportit ‘License to Launder’, të hartuar nga Kocani dhe kolegia e tij Anesa Agovic Djozo, analiste e lartë dhe koordinatore në terren për Bosnjë-Hercegovinën.
GI-TOC është një organizatë e pavarur e shoqërisë civile me seli në Gjenevë të Zvicrës.
Raporti, me nëntitullin “Profesionistët mundësues dhe arkitektura e financave të paligjshme në Ballkanin Perëndimor”, përshkruan zbatimin e pabarabartë të ligjeve dhe rregullave kundër pastrimit të parave në Shqipëri, Bosnjë-Hercegovinë, Kosovë, Mal të Zi, Maqedoni të Veriut dhe Serbi.
Sipas raportit, problemet lidhen shpesh me mosraportimin e lëvizjeve të dyshimta të parave nga profesionistët, mungesën e personelit mbikëqyrës të trajnuar siç duhet dhe bashkëpunimin e kufizuar mes sektorit privat dhe institucioneve rregullatore shtetërore.
Noterët, kontabilistët dhe avokatët
“Noterët, kontabilistët dhe avokatët janë mundësues në shumë raste,” tha Agovic Djozo, “sepse nuk mund të blesh një apartament apo të hapësh një kompani pa kontabilist, avokat e kështu me radhë.”
E njëjta gjë vlen edhe për forma të tjera të krimit. Siç shkroi Agovic Djozo në një raport tjetër, ‘Washing Away Crime: Money Laundering in the Western Balkans’, të publikuar në korrik 2025:
“Tregjet kriminale gjenerojnë të ardhura të paligjshme nga aktivitete të tilla si trafikimi i drogës, armëve dhe qenieve njerëzore, kontrabanda e migrantëve, si dhe evazioni fiskal, ndërsa profesionistë mundësues si avokatët, noterët dhe kontabilistët shpesh ndihmojnë skemat e pastrimit të parave.”
Pastrimi i parave nuk krijon vetëm mijëra apartamente bosh në kryeqytetin e një vendi. Në fakt, ai është një element qendror për mbijetesën dhe zgjerimin e krimit të organizuar.
Paratë e përfituara nga krime si trafikimi i qenieve njerëzore, kontrabanda e drogës dhe trafikimi i armëve mund të “pastrohen” dhe të investohen në biznese të ligjshme ose të paligjshme, duke ulur rrezikun që autoritetet tatimore dhe shtetërore të gjurmojnë paratë deri te burimi i tyre kriminal.
Raporti i quan “profesionistë mundësues” ata persona që kanë aftësitë e nevojshme për t’i bërë paratë e paligjshme të duken të ligjshme dhe për t’u krijuar kriminelëve rrugë për pastrimin e tyre.
Shpesh, paratë kanalizohen në pasuri të paluajtshme dhe ndërtime, duke përdorur kompani guaskë.
Sipas faqes së GI-TOC: “Në të gjithë Ballkanin Perëndimor, paratë e paligjshme rrallë lëvizin vetë.”
Ato kalojnë përmes kontratave të noterizuara, dokumenteve të pronësisë, marrëveshjeve të huasë, faturave dhe pasqyrave financiare të audituara – dokumente që kërkojnë dikë me licencë për t’i nënshkruar, certifikuar ose vulosur përpara se paratë të mund të paraqiten si të ligjshme.
Sipas raportit të GI-TOC, këta profesionistë formojnë rrjete të lirshme që janë “të fragmentuara, por shumë bashkëpunuese.”
Rregullat mbi sekretin profesional mund t’i bëjnë gjithashtu këta profesionistë më të ekspozuar ndaj përfshirjes, me dashje ose pa dashje, në aktivitete të paligjshme.
“Pastrimi i parave dhe krimi i organizuar në përgjithësi nuk njohin kufij,” tha Agovic Djozo.
Kur informaliteti çon drejt paligjshmërisë
Niveli i lartë i transaksioneve informale është një dobësi strukturore që e bën pastrimin e parave më pak të rrezikshëm në Ballkanin Perëndimor, sipas Kocanit, i cili më parë ka punuar për nëntë vjet në Ministrinë e Brendshme të Kosovës, në fushat e planifikimit strategjik, bashkëpunimit ndërkombëtar dhe procesit të integrimit në BE.
Sektori informal ka mbetur vazhdimisht në nivele të larta në pjesën më të madhe të rajonit për dekada dhe, sipas vlerësimit të Bankës Botërore, përbën më shumë se 30% të PBB-së rajonale, krahasuar me një mesatare prej 23% në Bashkimin Evropian.
Më shumë se 2 miliardë njerëz në mbarë botën punojnë në ekonomi të tilla, të karakterizuara nga përdorimi i madh i parasë cash dhe nga institucione rregullatore të dobëta. Sipas Task Forcës së Veprimit Financiar (FATF), këto ekonomi shpesh shndërrohen në terren të favorshëm për pastrimin e parave dhe aktivitetet kriminale.
FATF është një organizëm ndërkombëtar me 40 anëtarë që përcakton standarde ndërkombëtare për t’i ndihmuar autoritetet kombëtare të ndalojnë rrjedhën e fondeve të paligjshme të lidhura me trafikimin e drogës dhe armëve, krimin kibernetik dhe aktivitete të tjera të rënda kriminale.
Megjithatë, sipas Kocanit, ekonomia informale nuk është faktori i vetëm që e komplikon luftën kundër pastrimit të parave në Ballkan.
Duke iu referuar qëndrimit të përhapur se investimet në apartamente dhe hotele sjellin përfitime pavarësisht origjinës së parave, ai thotë: “Njerëzit mendojnë se nuk është diçka aq negative, ndaj nuk e kuptojnë sa duhet dëmin që shkakton.”
Sipas Agovic Djozo, boshllëku më i madh në luftën kundër pastrimit të parave qëndron te hetimet e dobëta financiare dhe te rastet që humbasin gjatë procesit gjyqësor.
“Por dënimet për pastrimin e parave nuk mjaftojnë,” tha ajo. “Pra, çfarë mesazhi po u dërgojmë kriminelëve? Se edhe kur dënohen për pastrim parash, dënimet nuk janë të larta?”
Marrë nga Transitions Online
