Nga Prof. Aleko Miho
Në gjithë këta vite të zhvillimit të vendit “qëndrueshmëria mjedisore,” term që buron që nga Kushtetuta (Neni 59, pika 1/dh) është shkelur me të dy këmbët. Është harruar thënia e popullit ‘gjella me kripë dhe kripa me karar’! Sot vendi vuan nga prerja masive e pyjeve, erozioni dhe përmbytjet; vuan grabitjen e shtreteve lumore për inerte; vuan ndotjen e ujërave, të ajrit, të tokës. Këtyre u shtohen edhe shumë ndikime nga e kaluara në bujqësi, industri, nxjerrje dhe përpunim mineralesh, hidrokarburesh etj. Nuk kanë mbetur pas në këta vite edhe përfshirja e zonave të mbrojtura si hapësira zhvillimi. Kjo jo pa pasoja në cilësinë e mjedisit, por edhe të vetë jetës sonë. Por jo pa pasoja edhe në statusin ndërkombëtar të zonave të mbrojtura, për shkak të ndërtimeve, ndotjes dhe menaxhimit të dobët.
Sektori i ndërtimit mban sot peshën kryesore në zhvillimin e vendit me rritje të ndjeshme të lejeve të ndërtimit dhe sipërfaqeve të miratuara për projekte të reja. Ka shumë shembuj të dukshëm qartë: kullat që nuk po reshtin të ndërtohen mes pallateve ekzistuese në Tiranë dhe gjetkë, duke mbytur lëvizjen në qytete, përkeqësuar cilësinë e ajrit, zhurmës, ujërave etj.; betonimi i rëndë i bregdetit nga Velipoja deri në Kasamil, jashtë çdo lloj kriteri urbanistik, ekologjik, turistik, etj.; ndërtimet brenda hapësirës ose ish hapësirës së zonave të mbrojtura, ndërtimet në zemër të Parkut të Dajtit, në Manastir dhe kodrat e Kasmilit, te Rana e Hedhun dhe Rrjoll, rreth burimeve të Drilonit, etj. Ngutja për një paketë të maleve të shpejtë, pa këshillime me ekspertët, ngutja për investime të ashtuquajtura strategjike, edhe aty ku shumëkush në kushte të rregullta nuk do mund të jepte leje…
Në këtë qasje hyjnë rishikimi i kufijve të zonave të mbrojtura, rrudhja dhe copëzimi (‘vrima-vrima’) i zonave të mbrojtura ekzistuese, pa kurrfarë justifikimi profesional (si te VKM-të 59/2022, 60/2022, 694/2022, etj.); ndryshimi i ligjit bazë të ZM-ve (Ligjit 81/2017, amenduar me Ligjin 21/2024) që prek ndjeshëm pasuritë natyrore më të ruajtura në vend. Këmbëngulja, heshtja dhe kokëfortësia deri në fund në miratimin e tyre, pa dëgjuar zërin e ekspertëve, të mjedisorëve, të institucioneve dhe akteve ndërkombëtare me të cilat Shqipëria është palë…
Investimi në kodrat dhe plazhin e Zvërnecit ishte kulmimi i gjithë kësaj qasje ndaj pasurive natyrore, ndaj mjedisit, që ndezi zemërimin dhe bëri që revolta popullore të shpërthejë. Edhe pse e hidhur për pushtetarët dhe politikë bërjen, Protesta është dëshmi se shpirti i qytetarëve, i rinisë nuk është shuar; se rinia pretendon për një zhvillim ndryshe, mbështetur te natyra te qëndrueshmëria. Si e tillë, ajo është shumë shpresëdhënëse dhe e shëndetshme edhe për vetë pushtetin dhe demokracinë në vend.
E gjithë hapësira Pishë Poro – Nartë, prej vitit 2004, e riparë nga VKM 694/2022, është shpallur Peizazh i Mbrojtur (Kategoria V, sipas IUCN dhe ligjit shqiptar). Por vlerat natyrore janë shumë herë më tepër; ato së bashku plotësojnë kërkesat e një Parku Kombëtar, apo me vlera ndërkombëtare të një zone Ramsar. Kjo zonë renditet si e rëndësishme për shpendët (IBA, Important Bird Area) nga BirdLife International, e klasifikuar si shumë e kërcënuar. Zona është gjithashtu ndër më të rëndësishmet për llojet bimore (IPA, Important Plant Area; kodi A35). Laguna e Nartës është kandidate për Rrjetin Emerald nën Konventën e Bernës; kandidate për rrjetin e habitateve të BE, EUROPA 2000; etj.
Kjo sepse hapësira Pishë Poro – Nartë dallohet për biodiversitet të pasur dhe të veçantë, në të cilën gjenden të ruajtura në gjendje të mirë dhe të shtrira gjerësisht mbi 35 habitate të mbrojtura nga direktivat e habitateve të BE, dhe EUNIS, ku 8 prej tyre janë në përparësi për mbrojtje. Rreth 40% e hapësirës janë habitate ujore, laguna dhe këneta, me përparësi në Direktivën e Habitateve (kodi 1150); këto habitate ujore dallohen nga prodhimtari e lartë, ku algat dhe makrofitet ujore kanë kontributin kryesor (disa prej tyre të rralla).
Gjithë hapësira e strehon afërsisht rreth 2,529 specie (1,350 bimë, 70 kërpudha dhe 1,109 kafshë). Mes tyre 287 lloje janë flutura dhe koleopterë, 191 brumbuj; 93 molusqe, 102 peshq, 248 shpendë dhe 46 gjitarë. Rreth 279 specie janë të kërcënuara ndërkombëtarisht; ndër to 99 specie bimore; 22 invertebrorë ujorë; 28 lloje fluturash dhe koleopterë; 130 lloje shpendësh, 5 peshq dhe 10 gjitarë janë në Shtojcat e Konventës së Bernës; 9 amfibë dhe 13 zvarranikë përfshihen në Listën e Kuqe të IUCN; 23 gjitarë, 17 zvarranikë dhe 3 amfibë janë në Shtojcat e Direktivës së Habitateve; 82 lloje shpendësh janë të përfshira në Shtojcat e Direktivës së Shpendëve; dhe 11 lloje janë në Shtojcën I të Konventës së Bonit; etj.
Rreth 224 lloje janë të rrezikuara për Shqipërinë: 41 bimë të larta; 29 flutura dhe 8 odonata; 35 molusqe dhe 25 krustace; 5 lloje peshqish; 4 amfibë dhe 13 zvarranikë; 58 shpendë; dhe 6 gjitarë; pra e thënë ndryshe zona përmban 47% të gjithë llojeve shtazore të rrezikuara në gjithë vendin.
Vendi që u rrethua në zonën e Zvërnecit, përveçse është pjesë e Peizazhit të Mbrojtur, prek direkt 3 Monumente Natyre: 1) Kodrat molasike të Zvërnecit, 2) Lagunën Limopuo fshehur mes këtyre kodrave, dhe 3) Dunat Nartës/Akërnisë më të ruajturat në gjithë Mesdheun (të treja të Kategorisë III të mbrojtjes; VKM 303/2019). Por investimi nuk mund të mos prekë edhe zonën kënetore të Nartës dhe Akërnisë dhe gjithë vijën e veçantë bregdetare të kësaj zone, brezin e dunave që dallohen si nga ana gjeologjike dhe biodiversiteti. Madje ndikimi mund të shtrihet edhe në vetë mirëfunksionimin e regjimit ujor dhe biodiversitetin e lumit të Vjosës që është në unitet ekologjik dhe hidrodinamik me gjithë këtë zonë. Pa folur për ndikimin e drejtpërdrejtë që ka me Parkun Detar të Sazan – Karaburunit, një tjetër zonë elitare e mbrojtur dhe e vetme në vend si e tillë.
Për këtë, nuk mundet që gjithë kjo hapësirë me vlerë mbarëkombëtare, dhe ndërkombëtare, ligjërisht e mbrojtur, të jepet për zhvillim projektesh të përmasave të mëdha. Asnjëherë nuk është vonë për vendimmarrjen, politikën, institucionet, investitorët të gjykojnë dhe veprojnë në zbatim të ligjit në favor të mbrojtjes dhe jo vetëm të pushtimit me ndërtime të asaj që ka mbetur!
Mendimi i ekspertëve vendas dhe të huaj është që Peizazhi i Mbrojtur Pishë Poro – Nartë të përfshihet në Parkun Kombëtar ekzistues të Lumit të Egër të Vjosës (kategoria II). Kjo është theksuar qartë në Përmbledhjen për këtë zonë, të botuar prej nesh dhe dërguar kohë më parë Kryeministrit dhe gjithë personave të tjerë të rëndësishëm në vendimmarrje dhe politike bërje në vend. Këshilla jonë është që gjithë gjurma Pishë Poro – Nartë të lihet e lirë, e paprekur nga turizmi masiv dhe të përdoret me mençuri për projekte të mbështetur te natyra, te ekoturizmi, te turizmi familjar etj.
Marrë nga Citizens.al
