Nga Enrico Vendrame
Protestat studentore që kanë përfshirë Tiranën, Shkodrën dhe Durrësin janë shprehje e një pakënaqësie që shkon përtej problemeve të sistemit arsimor. Zemërimi për korrupsionin, mungesën e transparencës dhe vështirësitë ekonomike po bashkohet me zhgënjimin e një brezi që nuk sheh mundësi të mjaftueshme për të ndërtuar të ardhmen në vendin e vet.
Ndërkohë, kryeministri Edi Rama vazhdon të përjashtojë mundësinë e dorëheqjes, duke e lidhur krizën edhe me pretendimet për ndërhyrje të huaja dhe një luftë hibride. Protestat e fundit kanë marrë një karakter më të gjerë politik dhe shoqëror.
Ajo që nisi si reagim ndaj korrupsionit të dyshuar dhe mungesës së transparencës në një projekt të madh ndërtimi, është shndërruar në një përballje me probleme që shoqërojnë prej vitesh jetën e shqiptarëve: arsimin e pamjaftueshëm, mungesën e vendeve të punës, mangësitë në shërbimet publike, emigracionin dhe pabarazinë mes qytetarëve dhe një elite që perceptohet si gjithnjë e më e pasur.
Protestat studentore, të intensifikuara më 13 tetor me tubime përpara Ministrisë së Arsimit, u pasuan nga pjesëmarrja e nxënësve të shkollave të mesme dhe qytetarëve të tjerë. Kërkesat nuk kufizohen më te universitetet dhe kostot e arsimimit. Ato shprehin një pakënaqësi më të thellë ndaj mënyrës se si funksionon shteti dhe ndaj mungesës së perspektivës për të rinjtë.
Gjatë demonstratave në Tiranë, protestuesit kanë vënë në shënjestër institucione qeveritare, përfshirë Ministrinë e Arsimit dhe zonën përreth zyrës së kryeministrit. Policia ka përdorur ujë me presion, gaz lotsjellës dhe plumba gome për shpërndarjen e turmave.
Megjithatë, pakënaqësia nuk ka lindur me protestat studentore. Ajo është shfaqur prej muajsh, fillimisht përmes kundërshtimit të projektit turistik në zonën e mbrojtur Pishë Poro–Nartë, në Zvërnec të Vlorës, që lidhet me Jared Kushnerin, dhëndrin e presidentit amerikan Donald Trump.
I njohur si “Revolucioni i Flamingove”, ky reagim u përqendrua te kundërshtimi i ndërtimit të një kompleksi luksoz turistik në një zonë me rëndësi mjedisore, por edhe te mungesa e transparencës për vendimmarrjen dhe përfituesit e projektit.
“Pakënaqësia në Shqipëri është rritur prej muajsh”, shpjegon gazetarja shqiptare Erisa Kryeziu, e cila vëren se protestat për projektin në Zvërnec u shndërruan gradualisht në një reagim më të gjerë kundër qeverisë dhe mungesës së mundësive për të rinjtë.
Sipas saj, pas më shumë se katër muajsh protestash, mijëra qytetarë kanë kërkuar anulimin e projektit dhe dorëheqjen e qeverisë, por Rama nuk ka hequr dorë nga investimi dhe as nuk ka reflektuar mbi arsyet që i kanë nxitur njerëzit të dalin masivisht në rrugë.
Nën trysninë e protestave, prokuroria shqiptare kundër korrupsionit, SPAK, po heton dyshimet për falsifikimin e dokumenteve që lidhen me një pjesë të bregdetit të mbrojtur ku parashikohet ndërtimi i resortit.
Hetimi shton një dimension ligjor në një debat që ka nxjerrë në pah marrëdhëniet mes investimeve, administrimit të pronës dhe përgjegjësisë së institucioneve. Për shumë qytetarë, çështja nuk është vetëm nëse turizmi sjell rritje ekonomike, por edhe se kush përfiton prej saj dhe çfarë u mbetet banorëve.
Shqipëria po regjistron shifra të larta turistësh dhe po tërheq investime, por kjo nuk do të thotë se mirëqenia shpërndahet në mënyrë të barabartë. Rritja e çmimeve të banesave, qirave, ushqimeve dhe shërbimeve po e vështirëson jetën e përditshme, veçanërisht për të rinjtë në Tiranë, pagat e të cilëve nuk po ecin me të njëjtin ritëm.
Kontrasti është edhe më i dukshëm në rastin e pensionistëve, të cilët, sipas të dhënave të cituara në raportim, përballen me një pension mesatar prej rreth 100 eurosh. Shumë prej tyre mbështeten te fëmijët që jetojnë jashtë vendit.
Edhe çmimet e larta të karburanteve ndikojnë në koston e produkteve dhe shërbimeve. Kështu, përballë shifrave të rritjes ekonomike dhe suksesit turistik, një pjesë e shoqërisë përjeton një realitet krejt tjetër, ku të ardhurat nuk mjaftojnë për të përballuar shpenzimet.
Kjo pabarazi ushqen edhe pakënaqësinë ndaj korrupsionit. Kur qytetarët përballen me vështirësi ekonomike, ndërsa zyrtarë të niveleve të ndryshme përballen me akuza për korrupsion dhe përfitime të dyshuara të mëdha financiare, dobësohet besimi te institucionet. Për të rinjtë, problemi nuk është vetëm mungesa e parave, por edhe bindja se suksesi varet nga lidhjet dhe rekomandimet, jo nga aftësitë dhe merita. Në këtë kuptim, protestat shprehin kërkesën për një shtet ku rregullat zbatohen njësoj për të gjithë, ku mundësitë e punësimit nuk varen nga njohjet personale dhe ku burimet natyrore nuk u vihen në dispozicion vetëm atyre që kanë kapital.
Çështja e pronës dhe e lejeve të ndërtimit bëhet veçanërisht e ndjeshme në një vend ku vendimmarrja për tokën përcakton se kush përfiton nga zhvillimi ekonomik dhe kush mbetet jashtë tij. Një nga treguesit më shqetësues të kësaj krize është emigracioni.
Sipas të dhënave të UNICEF-it të cituara në raportim, papunësia mes të rinjve të moshës 15-24 vjeç arrin në 22,8 për qind. Kjo situatë krijon dyshime nëse arsimi mund të garantojë një jetë më të mirë në Shqipëri.
Për shumë të rinj, largimi jashtë vendit nuk shihet më si aventurë apo mundësi për të provuar diçka të re, por si strategji mbijetese përballë korrupsionit, mungesës së meritokracisë dhe shërbimeve të pamjaftueshme.
“Për shumë të rinj, emigrimi nuk është më një aventurë, por një strategji mbijetese”, shprehet Kryeziu, duke theksuar se ata largohen sepse besojnë se nuk mund ta ndërtojnë në vendin e tyre jetën që dëshirojnë.
Emigracioni i të rinjve dhe i personave të arsimuar ka pasoja përtej humbjes së fuqisë punëtore. Ai ndryshon strukturën demografike të vendit dhe rrit moshën mesatare të popullsisë. Nëse njerëzit që kanë aftësitë dhe formimin e nevojshëm për të kontribuar në zhvillimin e vendit zgjedhin të largohen, Shqipëria rrezikon të përballet me një rreth vicioz.
Mungesa e mundësive nxit emigracionin, ndërsa largimi i të rinjve dobëson potencialin për zhvillim dhe përmirësimin e shërbimeve. Këtu shfaqet edhe hendeku mes premtimit evropian dhe realitetit të përditshëm.
Shqipëria është ndër vendet e Ballkanit Perëndimor që kanë përparuar drejt anëtarësimit në Bashkimin Evropian, por diferencat me mesataren evropiane mbeten të mëdha në paga, fuqi blerëse, produktivitet, pabarazi rajonale dhe cilësi të shërbimeve publike.
Procesi i integrimit mund të përparojë në aspektin institucional, por për qytetarët ai mbetet i pamjaftueshëm nëse nuk shoqërohet me ndryshime konkrete në jetën e tyre. Të rinjtë nuk kërkojnë vetëm premtime për një të ardhme evropiane.
Ata duan paga më të mira, arsim cilësor, shërbime shëndetësore funksionale, institucione të besueshme dhe mundësi reale punësimi. Kërkesa e tyre është që këto standarde të mos mbeten një objektiv i largët, që mund të arrihet vetëm pas anëtarësimit në BE.
Për shumë prej tyre, pritja është bërë e papërballueshme, ndërsa qiratë, ushqimet dhe kostot e tjera rriten dhe pagat mbeten pothuajse të pandryshuara. Për më tepër, konsolidimi i pushtetit të Partisë Socialiste, e cila ka fituar katër mandate radhazi që prej ardhjes së Ramës në pushtet më 2013, përbën një faktor të rëndësishëm në krizën politike.
Sipas Kryeziut, qeveria ka pasur kohë të konsolidojë kontrollin e saj institucional, ndërsa opozita është dobësuar nga përçarjet, konfliktet e brendshme dhe mungesa e një alternative bindëse. Partia Demokratike, forca kryesore opozitare, është përballur me vështirësi për t’u hapur ndaj brezave të rinj dhe për të fituar besimin e qytetarëve të zhgënjyer.
Ndërkohë, pjesëmarrja në protesta, nuk do të thotë domosdoshmërisht se qytetarët janë rreshtuar me opozitën tradicionale. Shumë prej tyre janë të zhgënjyer nga i gjithë sistemi politik dhe kërkojnë ndryshim përtej ndarjes së zakonshme mes partive.
Formimi i forcave të reja politike mund të krijojë alternativa, por deri tani ato nuk kanë arritur të ndryshojnë ekuilibrin e pushtetit. Kriza shqiptare nxjerr në pah një kontradiktë që nuk mund të zgjidhet vetëm me shifra të rritjes ekonomike apo me deklarata për integrimin evropian.
Një vend mund të tërheqë turistë dhe investitorë, por nëse qytetarët nuk përballojnë dot jetesën, të rinjtë largohen dhe institucionet shihen si të kapura nga interesat e një elite, atëherë zhvillimi mbetet i pabarabartë dhe besimi publik dobësohet.
Për Shqipërinë, rruga drejt BE-së nuk matet vetëm me përparimin në negociata por edhe me aftësinë për të ndërtuar institucione të besueshme, për të luftuar korrupsionin, për të garantuar arsim dhe shëndetësi cilësore dhe për t’u dhënë të rinjve arsye të qëndrojnë.
Nëse këto probleme vazhdojnë të mbeten pa zgjidhje, mirazhi i Evropës rrezikon të bëhet gjithnjë e më i largët për ata që në vend që të presin ndryshimin, zgjedhin të ndërtojnë jetën diku tjetër.
Marrë nga La Vita del Popolo
