Një botim luksoz prej afro 750 faqesh, “The Albanian Files”, i publikuar nga Lars Müller Publishers, ka ndezur një debat që shkon shumë përtej arkitekturës. Libri përmbledh projekte, reflektime dhe dëshmi të dhjetëra arkitektëve me reputacion ndërkombëtar që kanë projektuar në Shqipëri gjatë dy dekadave të fundit.
Parathënia është shkruar nga kryeministri Edi Rama, i cili prej vitesh e ka vendosur arkitekturën dhe transformimin urban në qendër të vizionit të tij politik. Që prej publikimit, libri është lexuar në mënyra diametralisht të kundërta.
Për mbështetësit e qeverisë ai përfaqëson një dëshmi të modernizimit të vendit dhe të aftësisë së Shqipërisë për të tërhequr emrat më të njohur të arkitekturës botërore. Për kritikët, ai përbën një dokument të pazakontë që ndihmon në kuptimin e mënyrës se si janë marrë vendime strategjike për territorin, shpesh përmes kontakteve të drejtpërdrejta me kryeministrin dhe jo përmes institucioneve të zakonshme.
Sipas kritikëve, libri përshkruan një model ku arkitektura nuk paraqitet vetëm si instrument zhvillimi urban, por edhe si pjesë e një mekanizmi politik që përqendron vendimmarrjen në një rreth të ngushtë pushteti.
Ata argumentojnë se projektet e mëdha – kullat në Tiranë, resortet turistike dhe ndërhyrjet në bregdet – janë promovuar si simbole modernizimi, ndërkohë që vazhdojnë të ekzistojnë pikëpyetje mbi transparencën e procedurave, burimin e kapitaleve dhe kontrollin institucional.
Një pjesë e debatit lidhet me mënyrën se si arkitektët ndërkombëtarë përshkruajnë kontaktet e tyre me kryeministrin. Arkitekti Chris Precht tregon se u kontaktua nga Rama përmes Instagramit për të diskutuar mundësinë e punës në Shqipëri.
Alejandro Aravena shkruan se kryeministri e telefonoi menjëherë pasi mori numrin e tij, ndërsa Sam Chermayeff përshkruan një telefonatë të vonë në mbrëmje që çoi në diskutime për projekte konkrete.
Në shumë vende, histori të tilla mund të konsiderohen si episode interesante të marrëdhënieve mes politikës dhe arkitekturës. Megjithatë, në Shqipëri ato kanë ngritur pyetje mbi funksionimin e institucioneve.
Kritikët pyesin se cili është roli i ministrive, bashkive, agjencive të planifikimit dhe procedurave të prokurimit nëse projektet strategjike nisin përmes kontakteve të drejtpërdrejta me kreun e qeverisë.
Sipas këtij interpretimi, libri dokumenton një sistem ku arkitektura shndërrohet në një instrument të pushtetit politik. Në një kohë që projektet prezantohen si dëshmi të zhvillimit dhe modernizimit, kritikët argumentojnë se ato janë realizuar në një klimë ku çështje si pronësia mbi tokën, lejet e ndërtimit, investitorët strategjikë dhe mbrojtja e mjedisit kanë qenë vazhdimisht objekt polemikash.
Akuza më e rëndë e ngritur nga një pjesë e analistëve, është se prestigji i arkitektëve me famë botërore mund të ketë shërbyer për t’u dhënë legjitimitet projekteve që lidhen me një model zhvillimi të kritikuar për mungesë transparence.
Shqipëria po përjeton prej vitesh një bum të jashtëzakonshëm ndërtimi, ndërsa debati mbi origjinën e kapitaleve që financojnë një pjesë të këtyre investimeve mbetet i hapur. Në këtë kontekst, disa ekspertë argumentojnë se arkitektët nuk mund të konsiderohen vetëm projektues teknikë, por edhe aktorë që kanë kontribuar në krijimin e imazhit publik të këtyre projekteve.
Ata shtrojnë pyetjen nëse janë kryer verifikime të mjaftueshme për mjedisin institucional dhe ekonomik ku po investonin emrin dhe reputacionin e tyre. Debati ka marrë edhe një dimension juridik. Shkrimtari dhe analisti Fatos Lubonja e bëri publik librin në Shqipëri dhe ndihmoi në krijimin e një grupi pune për analizimin e përmbajtjes së tij.
Sipas burimeve të cituara në debat, juristët po shqyrtojnë mundësinë e paraqitjes së një kallëzimi pranë Strukturës së Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), me argumentin se libri mund të përmbajë elemente me interes për hetime të mundshme.
Një tjetër pikë që ka tërhequr vëmendjen, është mungesa pothuajse e plotë e zërit të arkitektëve shqiptarë dhe komuniteteve të prekura nga projektet. Libri fokusohet kryesisht te studiot ndërkombëtare dhe vizionet e tyre për transformimin e territorit shqiptar.
Për kritikët, kjo krijon përshtypjen e një Shqipërie të parë si laborator eksperimentimi, ku vendimmarrja zhvillohet larg debatit publik. Ndër pjesët më të diskutuara të botimit është letra e Reinier de Graaf nga firma holandeze OMA.
Në një tekst me tone satirike, ai sugjeron se arkitektët do të përfitonin më shumë nëse Rama do të vazhdonte të qeveriste përtej kufijve të zakonshëm të mandateve. Kryeministri ka sqaruar se letra është një tekst ironik dhe se përfshirja e saj tregon pikërisht mungesën e censurës editoriale.
Megjithatë, kritikët argumentojnë se një satirë e tillë merr një kuptim tjetër në një vend me kujtesë të fortë të autoritarizmit. Sipas tyre, humori politik nuk mund të shkëputet nga konteksti ku zhvillohet, sidomos kur lidhet me përqendrimin e pushtetit.
Polemika rreth librit zhvillohet në një klimë të tensionuar politike. Protestat qytetare kundër ndërtimeve në bregdet, mbrojtjes së mjedisit dhe mënyrës së administrimit të pronës publike janë zgjeruar në kërkesa më të gjera për transparencë dhe llogaridhënie.
Në këtë sfond, “The Albanian Files” është shndërruar në një pikë referimi për të dy kampet politike. Rama i ka kundërshtuar interpretimet kritike. Ai ka deklaruar se libri nuk është botuar prej tij dhe se autorët kanë shkruar në mënyrë të pavarur.
Sipas kryeministrit, Shqipëria është kthyer në një “universitet në qiell të hapur” për arkitekturën bashkëkohore dhe bashkëpunimi me emra të njohur ndërkombëtarë ka rritur cilësinë e projekteve, ka promovuar vendin dhe ka ndihmuar formimin e brezit të ri të profesionistëve.
Është e pamohueshme se gjatë viteve të fundit Shqipëria ka fituar vëmendje të konsiderueshme në qarqet ndërkombëtare të arkitekturës. Sheshi qendror i Tiranës, kullat e reja dhe projektet urbane janë publikuar në revista prestigjioze dhe kanë tërhequr interesin e studiove më të njohura të botës.
Megjithatë, kritikët argumentojnë se suksesi estetik nuk mund të zëvendësojë transparencën institucionale. Sipas tyre, pyetja themelore nuk është nëse projektet janë të bukura apo ambicioze, por si janë marrë vendimet, kush ka përfituar prej tyre dhe nëse janë respektuar standardet e një shteti demokratik.
Historiani dhe eksperti i trashëgimisë kulturore Auron Tare, e ka lidhur debatin me raportin mes pushtetit dhe territorit. Duke iu referuar një mendimi të arkitektit britanik Richard Rogers, ai argumenton se autokracitë synojnë jo vetëm kontrollin mbi institucionet, por edhe mbi peizazhin dhe kujtesën historike të një vendi.
Sipas tij, transformimet urbane nuk janë vetëm çështje estetike; ato ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si një shoqëri e kupton historinë dhe të ardhmen e saj.
Në fund, debati që ka hapur “The Albanian Files” nuk kufizohet më te arkitektura.
Ai prek mënyrën se si ushtrohet pushteti, si merren vendimet për territorin dhe cili është raporti mes institucioneve, interesit publik dhe kapitalit privat. Për mbështetësit e qeverisë, libri mbetet një dëshmi e ambicies për modernizimin e Shqipërisë dhe integrimin e saj në hartën ndërkombëtare të arkitekturës.
Për kritikët, ai përfaqëson një dokument që ngre pyetje serioze mbi funksionimin e shtetit, përqendrimin e pushtetit dhe transparencën e zhvillimit urban. Pavarësisht interpretimit që i bëhet, një gjë duket e qartë: “The Albanian Files” ka arritur të bëjë diçka që rrallë e arrijnë botimet e arkitekturës.
Ai e ka zhvendosur debatin nga projektet dhe ndërtesat te mënyra se si ndërtohet pushteti, si administrohet territori dhe si ndërthuren politika, ekonomia dhe imazhi publik në Shqipërinë e sotme.
Marrë nga Tirana Times
