Profesori grek Konstantinos Lalenis, nga Universiteti i Thesalisë, ka analizuar pesë ciklet e korrupsionit në sektorin e ndërtimit, duke iu referuar modelit të akademikëve Francesco Chiodelli dhe Stefano Moroni. Sipas kësaj qasjeje, korrupsioni nuk kufizohet te marrëdhënia mes një zyrtari dhe një ndërtuesi, por mund të shfaqet në çdo fazë të planifikimit dhe zhvillimit urban.
Modeli identifikon pesë forma kryesore të korrupsionit, të cilat lidhen me hartimin e rregullave, dhënien e lejeve, ndikimin në institucionet vendimmarrëse, mungesën e kontrolleve dhe legalizimin e ndërtimeve të paligjshme. Sipas ekspertëve, këto forma mund të krijojnë një cikël të vazhdueshëm, ku abuzimet në një fazë ndikojnë në fazat pasuese dhe krijojnë kushte për përsëritjen e tyre.
1. Korrupsioni gjatë hartimit të rregullave të ndërtimit
Faza e parë lidhet me hartimin e ligjeve, planeve urbanistike dhe rregullave që përcaktojnë se ku, si dhe sa mund të ndërtohet. Në këtë fazë shfaqet ajo që ekspertët e përkufizojnë si korrupsion i madh “ligjor”, kur vendimet institucionale mund të krijojnë përfitime të konsiderueshme për interesa të caktuara ekonomike.
Ndryshimi i destinacionit të një trualli, rritja e intensitetit të ndërtimit ose miratimi i përjashtimeve nga rregullat e përgjithshme mund të ndikojnë drejtpërdrejt në vlerën ekonomike të pronës. Problemi lind kur interesa të veçanta ndikojnë në hartimin e rregullave, duke përfituar nga vendime që në pamje të parë mund të jenë plotësisht të ligjshme.
2. Korrupsioni gjatë dhënies së lejeve të ndërtimit
Faza e dytë lidhet me procedurat administrative për pajisjen me leje ndërtimi. Në këtë nivel shfaqet kryesisht korrupsioni i vogël burokratik, i cili mund të përfshijë pagesa të paligjshme për përshpejtimin e procedurave, miratimin e dokumentacionit ose shmangien e pengesave administrative.
Kur procedurat janë të ndërlikuara dhe zyrtarët kanë hapësirë të gjerë për interpretimin e rregullave, krijohen mundësi për trajtim të pabarabartë të aplikuesve. Një kërkesë mund të përshpejtohet, ndërsa një tjetër mund të vonohet, duke krijuar kushte që vendimmarrja administrative të përdoret për përfitime të paligjshme.
Edhe dixhitalizimi i procedurave nuk e eliminon automatikisht këtë rrezik. Nëse sistemet elektronike regjistrojnë dokumentet pa verifikuar përmbajtjen e tyre, abuzimet mund të vazhdojnë në forma të tjera.
3. Korrupsioni përmes rrjeteve të ndikimit në institucionet vendimmarrëse
Faza e tretë përfshin organet kolektive dhe strukturat që shqyrtojnë ose miratojnë vendime të rëndësishme për zhvillimin urban. Në këtë fazë shfaqet korrupsioni përmes rrjeteve të ndikimit, ku marrëdhëniet mes zyrtarëve, ekspertëve dhe aktorëve ekonomikë mund të ndikojnë në vendimmarrje.
Rreziku shtohet kur të njëjtët persona mbajnë disa funksione, marrin pjesë në struktura të ndryshme vendimmarrëse ose krijojnë lidhje të qëndrueshme me interesa të caktuara. Në këto rrethana, vendimet mund të ndikohen nga marrëdhëniet dhe interesat e përbashkëta, në vend që të mbështeten vetëm te kriteret ligjore dhe teknike. Kjo formë korrupsioni mund të jetë më e vështirë për t’u identifikuar, pasi përgjegjësia ndahet mes disa personave ose institucioneve.
4. Korrupsioni përmes mosveprimit dhe mungesës së kontrolleve
Faza e katërt lidhet me kontrollin e zbatimit të lejeve dhe respektimin e rregullave gjatë ndërtimit. Në këtë nivel shfaqet korrupsioni përmes mosveprimit, kur institucionet përgjegjëse nuk ndërhyjnë për të konstatuar ose ndëshkuar shkeljet.
Kjo mund të ndodhë përmes vonesave të qëllimshme në inspektime, mosvendosjes së gjobave, moszbatimit të urdhrave për ndërprerjen e punimeve ose mungesës së veprimeve ndaj ndërtimeve të paligjshme.
Ndryshe nga format e tjera të korrupsionit, këtu përfitimi nuk krijohet domosdoshmërisht nga një vendim i paligjshëm, por nga mungesa e një vendimi ose veprimi që institucioni ka detyrimin ta ndërmarrë. Kur kontrollet nuk funksionojnë, shkeljet mund të vazhdojnë dhe të krijojnë pasoja që bëhen gjithnjë e më të vështira për t’u korrigjuar.
5. Korrupsioni përmes legalizimit të ndërtimeve të paligjshme
Faza e pestë lidhet me legalizimin e ndërtimeve që janë realizuar në kundërshtim me rregullat urbanistike. Ekspertët e përshkruajnë këtë fazë përmes konceptit të rrezikut moral, që krijohet kur shkelësit besojnë se autoritetet mund t’i legalizojnë më vonë ndërtimet e tyre.
Nëse legalizimet përsëriten, ato mund të krijojnë pritshmërinë se respektimi i rregullave nuk është gjithmonë i domosdoshëm. Kjo nxit një mekanizëm ku ndërtimet e paligjshme krijojnë presion për legalizime të reja, ndërsa çdo legalizim mund të inkurajojë shkelje të tjera në të ardhmen. Në këtë mënyrë, një masë që synon të zgjidhë problemet e krijuara nga ndërtimet e paligjshme mund të ndikojë në riprodhimin e tyre.
Si lidhen pesë fazat me njëra-tjetrën?
Pesë fazat nuk funksionojnë domosdoshmërisht të shkëputura nga njëra-tjetra. Ato mund të krijojnë një cikël të vazhdueshëm, ku dobësitë në një fazë ndikojnë drejtpërdrejt në fazën pasuese.
Rregullat që lejojnë përjashtime krijojnë hapësira për interpretime gjatë dhënies së lejeve. Vendimmarrja institucionale mund të ndikohet nga rrjete interesash, ndërsa mungesa e kontrolleve mundëson vazhdimin e shkeljeve. Në fund, legalizimi i ndërtimeve të paligjshme mund të krijojë pritshmëri për përjashtime të tjera, duke e rikthyer problemin te mënyra se si hartohen dhe zbatohen rregullat.
Sipas këtij modeli, korrupsioni në ndërtim nuk është vetëm çështje e veprimeve të paligjshme të individëve, por edhe e mënyrës se si funksionon i gjithë sistemi i planifikimit, miratimit, kontrollit dhe legalizimit.
Për këtë arsye, lufta kundër korrupsionit në sektorin e ndërtimit kërkon trajtimin e të pesë fazave, pasi ndërhyrja vetëm në njërën prej tyre mund të mos mjaftojë për të ndërprerë mekanizmin që riprodhon abuzimet.
Marrë nga Kathimerini.com