Nga Marco Leonardi
Një libër i ilustruar mbi arkitekturën, i porositur nga kryeministri shqiptar për të kremtuar modernizimin e vendit, është shndërruar në një aktakuzë kundër modelit të tij të zhvillimit. Një histori ekstreme, e cila megjithatë na tregon diçka edhe për qytetet tona.
Shqipëria është në faqet e para të gazetave për shkak të përplasjeve të dhunshme që përfshijnë Tiranën çdo të mërkurë dhe të shtunë. Pamjet ngjajnë me ato të revoltave të të rinjve në Francë apo Itali, por do të ishte gabim t’i ngatërronim me njëra-tjetrën. Shqipëria po kalon ende transformimin e saj të parë të madh kapitalist pas komunizmit. Protestat shprehin zemërimin ndaj korrupsionit dhe një zhvillimi ekonomik, përfitimet e të cilit shumë qytetarë nuk po i shohin.
Megjithatë, kjo histori përmban një mësim që na prek nga afër. Për ta kuptuar, duhet të nisemi nga The Albanian Files: Freedom and Architecture, një vëllim monumental i ilustruar mbi arkitekturën, i pajisur madje edhe me një parathënie nga kryeministri Edi Rama, i cili rrëfen se si Tirana është shndërruar në një laborator për arkitektët më të rëndësishëm të botës. Një libër kremtues që është kthyer në një bumerang të pabesueshëm politik.
Rama ka qenë kryetar i Bashkisë së Tiranës nga viti 2000 deri në vitin 2011 dhe kryeministër që prej vitit 2013. Ai e ka kthyer transformimin urban në simbolin e qeverisjes së tij. Sot, Tirana është një pyll kullash, hotelesh dhe kompleksesh rezidenciale që mbajnë firmën e arkitektëve më të famshëm ndërkombëtarë.
Në parathënie, Rama shpjegon se arkitektura nuk shërben vetëm për të transformuar hapësirat, por edhe mentalitetin e njerëzve dhe besimin e tyre tek e ardhmja. Sipas tij, Shqipëria i tërheq arkitektët e mëdhenj sepse ofron një liri që gjetkë nuk ekziston më. Një liri nga fjala “jo”, nga rregullat dhe kufizimet që në vendet evropiane e bëjnë të vështirë ndërtimin. Libri përmbledh projektet e gjashtëdhjetë studiove ndërkombëtare, me mbi pesëqind ndërhyrje të realizuara ose të konceptuara.
Problemi është se kundërshtarët e Ramës e kanë lexuar librin në një mënyrë krejt tjetër: si një katalog të marrëdhënieve mes pushtetit politik, investitorëve të pasurive të paluajtshme dhe projektuesve ndërkombëtarë.
Disa arkitektë tregojnë me një çiltërsi befasuese se si kanë mbërritur në Shqipëri. Dikush ka marrë një mesazh në Instagram drejtpërdrejt nga Rama, dikush tjetër një telefonatë, ndërsa të tjerë janë prezantuar nga persona të afërt me kryeministrin. Gazeta The Guardian ka raportuar për ekzistencën e një grupi në WhatsApp, të quajtur “Albanian ArchArmy”, ku arkitektë të njohur ndërkombëtarë ndajnë projekte dhe kontakte me botën politike shqiptare.
Paradoksi qëndron në faktin se gjithçka ndodh në dritën e diellit. Kryeministri i promovon arkitektët, arkitektët tregojnë marrëdhëniet e tyre me qeverinë dhe libri publikon projektet dhe emrat e investitorëve. Kjo nuk përbën një provë gjyqësore të korrupsionit, por është një paraqitje çuditërisht transparente e një sistemi ku politika, urbanistika dhe biznesi i pasurive të paluajtshme janë të ndërthurura ngushtë.
Natyrisht, Tirana është një rast ekstrem që ka pak të përbashkëta me qytetet tona. Ajo është kryeqyteti i një vendi që po përpiqet të rikuperojë dekada izolimi, edhe përmes marrëdhënieve ndërkombëtare të kryeministrit të tij, dhe është qendra dominuese e jetës ekonomike dhe politike kombëtare, pothuajse një qytet-shtet.
Rama ushtron një ndikim politik jashtëzakonisht afatgjatë, duke kaluar nga drejtimi i kryeqytetit në drejtimin e qeverisë dhe duke marrë me vete edhe kompetencën mbi autorizimet urbanistike dhe lejet e ndërtimit.
Por, në thelb, mekanizmi ekonomik është i njëjti që përshkon shumë qytete evropiane, përfshirë edhe ato italiane. Ndryshojnë institucionet dhe niveli i zhvillimit, por pyetja themelore mbetet e njëjtë: kush përfiton nga rritja dhe zhvillimi i qyteteve dhe kush përjashtohet prej tyre?
Në Shqipëri, konflikti shoqëron formimin e një ekonomie të re tregu. Në Itali, ai shfaqet në një fazë më të avancuar. Qytetet tona janë tashmë të pasura dhe tregjet e pasurive të paluajtshme janë të konsoliduara. Por rritja e vlerës së pronave mund të shndërrohet në një mekanizëm jashtëzakonisht të fuqishëm përjashtimi.
Milano është shembulli më i qartë. Çmimet e banesave rriten shumë më shpejt sesa të ardhurat. Edhe ata që kanë një punë të rregullt dhe të ardhura të klasës së mesme e kanë të vështirë të blejnë një shtëpi apo të përballojnë qiranë. Për të rinjtë dhe për ata që vijnë nga familje pa pasuri të trashëguar, bëhet e vështirë madje edhe hyrja në klasën e mesme.
Pikërisht këtu çështja e pasurive të paluajtshme ndërthuret me atë të pabarazive. Nuk ka rëndësi vetëm sa fiton nga puna, por edhe nëse zotëron një shtëpi apo e trashëgon atë.
Rritja e vlerës së pasurive të paluajtshme pasuron ata që janë tashmë pronarë, ndërsa rrit kostot për ata që nuk zotërojnë prona. Një qytet mund të bëhet më i bukur, më ndërkombëtar dhe më tërheqës për kapitalin, por njëkohësisht më pak i përballueshëm për njerëzit që punojnë dhe jetojnë në të.
Mësimi që duhet nxjerrë është se nevojiten rregulla transparente dhe mekanizma që mundësojnë rikthimin te komuniteti të një pjese të përfitimeve ekonomike të krijuara nga transformimet urbane.
Përndryshe, shpërthen protesta, por me një ndryshim thelbësor: Në Shqipëri protestohet kundër një modeli zhvillimi që premton të krijojë një klasë të re të mesme. Tek ne, rreziku është që i njëjti model të përfundojë duke përjashtuar edhe klasën e mesme që ekziston tashmë.