Nga Gordon Brown
Ende nuk kemi arritur në një moment të ngjashëm me vitin 1968, kur studentët e Sorbonës ndezën shkëndijën e një krize që përfundimisht çoi në rrëzimin e qeverisë së De Gaulle-it. Megjithatë, në fund të vitit 2026, duke nisur nga veprimi simbolik i të rinjve francezë që u ngjitën në Kolonën e Korrikut, në Place de la Bastille të Parisit, bota po përjeton shpërthimin më të madh të demonstratave studentore në 60 vitet e fundit.
Kur studentët italianë pushtuan më pas një shkollë të mesme në Romë, ata e nisën kërkesën e tyre për ndryshim me fjalët “si në Francë”. Protestat e të rinjve po zhvillohen tashmë nga India, ku qeveria i është përgjigjur me masa shtypëse lëvizjes Cockroach, deri në Shqipëri, ku studentët, pas gati pesë muajsh në rrugë, po kërkojnë jo vetëm fundin e korrupsionit, por edhe zëvendësimin e qeverisë.
Megjithatë, protestat me ndikimin më të madh kanë qenë ato në Serbi, ku Lista Studentore e kandidatëve për zgjedhjet parlamentare kombëtare ka arritur jo vetëm të largojë nga pushteti një qeveri të konsoliduar prej kohësh, të përfshirë në akuza për korrupsion dhe lidhje të dyshuara me krimin e organizuar, por edhe të sigurojë një mandat elektoral. Ajo tani është në prag të formimit të një administrate të re. Diçka e tillë nuk ka ndodhur kurrë më parë.
Lista Studentore nuk po ndryshon vetëm udhëheqjen politike të Serbisë, por po përhap edhe metoda të reja organizimi. Ajo po ndërton një sistem për përzgjedhjen e kandidatëve jashtë radhëve të veta, duke përdorur metoda si asambletë e hapura publike me delegatë që ndërrohen me rotacion dhe grupe pune të specializuara. Tetëdhjetë e pesë asamble studentore përzgjodhën kandidatët, siç shpjegon një analizë e rregullave të tyre të brendshme. Rezultatet shpesh kanë qenë befasuese: rektori i Universitetit të Beogradit, Vladan Djokić, nuk u përzgjodh si kandidat, megjithëse kishte qenë mbështetës prej kohësh i lëvizjes dhe shumë njerëz prisnin që ai të luante një rol të rëndësishëm në qeveri.
Filozofi kroat Srećko Horvat, i cili e vendos këtë lëvizje brenda një tradite më të gjatë të demokracisë së drejtpërdrejtë dhe vetorganizimit kolektiv, e ka krahasuar Listën Studentore me Komunën e Parisit të vitit 1871. Megjithatë, aktivitetet e saj për mbledhjen e fondeve janë plotësisht bashkëkohore: sipas raportimeve, gjatë fushatës zgjedhore ajo mblodhi pothuajse 2 milionë euro, ose 1,7 milionë paund, përmes kontributeve nga më shumë se 26 mijë donatorë individualë.
Vala e protestave të të rinjve vjen pas mobilizimeve në Kenia gjatë vitit 2024 dhe në Nepal, Indonezi, Filipine, Madagaskar, Marok dhe Peru gjatë vitit 2025. Mbetet për t’u parë se deri në çfarë mase modeli serb i organizimit nga baza do të ndikojë te lëvizjet rinore në vende të tjera. Por, sipas Olivier Ertzscheid, pedagog i lartë në Universitetin e Nantës, “në lojë është ndjenja e përkatësisë dhe ndërveprimit shoqëror të të rinjve”, ndërsa rrjetet sociale tashmë po nxisin aktivisht ndjenjën e lidhjes dhe të identitetit të përbashkët mes protestuesve, duke i dhënë më shumë vrull lëvizjes.
Protestat pritet të intensifikohen edhe më shumë gjatë këtij muaji. Në Australi është planifikuar një demonstratë e madhe studentore më 11 nëntor, ndërsa sindikatat studentore në Britani dhe Itali po përgatisin një ditë të përbashkët veprimi më 20 nëntor, për të protestuar kundër rritjes së kostos së arsimit.
Disa vite më parë, shkrova për një brez të ri aktivistësh të rinj: për nxënëset në Bangladesh që zhvillonin fushata kundër martesave të detyruara të fëmijëve dhe kishin shpallur “zona pa martesa fëmijësh”, si dhe për të rinjtë në Nigeri dhe vende të tjera afrikane që kërkonin të drejtën e tyre për arsimim. Por revoltat e sotme të të rinjve janë të një natyre tjetër. Ato po shpërthejnë në një mjedis të ri global, më të rrezikshëm, dhe po sfidojnë autoritetet për çështje që shkojnë shumë përtej arsimit. Të rinjtë përballen me një krizë papunësie të nxitur nga inteligjenca artificiale; ata dëmtohen nga orientimi i pabarabartë i shpenzimeve publike në favor të brezave më të moshuar dhe nga kufizimi i mundësive për arsimim. Ata përballen gjithashtu me një krizë strehimi dhe me qeveri që nënvlerësojnë rëndësinë e emergjencës klimatike dhe të drejtësisë mes brezave.
Kriza e punësimit të të rinjve do të thellohet. Numri i vendeve të punës për të diplomuarit në Mbretërinë e Bashkuar, të shpallura nga një agjenci e madhe punësimi, ka rënë nga rreth 180 mijë katër vite më parë në 50 mijë sot. Inteligjenca artificiale mendohet të jetë një nga faktorët. Punësimi i të rinjve të moshës 18 deri në 24 vjeç në sektorin e teknologjisë së lartë ra me 30% ndërmjet dhjetorit 2019 dhe dhjetorit 2025, ndërkohë që vetë sektori u zgjerua me 33% gjatë së njëjtës periudhë. Prandaj, ndërsa qeveria përgatitet të publikojë shqyrtimin e saj për punësimin e të rinjve, është urgjente që pothuajse një milion të papunë nën moshën 25 vjeç të përfshihen në tregun e punës. Përparësi duhet t’i jepet trajnimit përgatitor për praktikat profesionale dhe rikthimit të ndihmave financiare për vazhdimin e arsimit, krahas një reformimi rrënjësor të sistemit të përfitimeve sociale, i cili po dështon për brezin e ri.
Por ky është një problem mbarëbotëror. Për shkak të barrës gjithnjë në rritje të borxheve dhe shpenzimeve që po shtohen me shpejtësi për mbrojtjen dhe subvencionet e energjisë, qeveritë ndodhen të kufizuara aq fort nga gjendja e financave publike, sa do ta kenë të vështirë të gjejnë burimet e nevojshme për të përmbushur aspiratat e të rinjve. Një pjesë e madhe e shpenzimeve publike shkon për brezat më të moshuar, ndërsa shkollat dhe universitetet mbeten në disavantazh.
Në vendet e Organizatës për Bashkëpunim dhe Zhvillim Ekonomik (OECD), rreth gjysma e shpenzimeve për shëndetësinë dhe sigurimet shoqërore shkon për të moshuarit mbi 65 vjeç, megjithëse ata përbëjnë vetëm 18,5% të popullsisë së përgjithshme. Në këtë përllogaritje, pensionet zënë pjesën më të madhe, duke përfaqësuar 38% të të gjitha shpenzimeve sociale. Por, në mënyrë të kuptueshme, edhe një pjesë e lartë e shpenzimeve shëndetësore shkon për të moshuarit. Ndërkohë, të rinjtë sot marrin një pjesë shumë më të vogël të të ardhurave sesa brezat e mëparshëm, çka ka zgjeruar hendekun e të ardhurave dhe të pasurisë ndërmjet të rinjve dhe të moshuarve.
Ka ardhur koha t’i lidhim këto zhvillime me njëri-tjetrin. Valérie Becquet, sociologe në Universitetin CY Cergy Paris dhe bashkautore e librit Gjeopolitika e rinisë: Angazhimi dhe (e)mobilizimi, paralajmëron se protestat po shndërrohen në një lëvizje më të gjerë shoqërore.
“Ka pabarazi në të gjitha nivelet”, thotë ajo, “dhe hendekët mes grupeve të ndryshme shoqërore po zgjerohen”.
Shkaqet që nxisin demonstratat ndryshojnë nga njëri vend në tjetrin, por ankesa themelore është pothuajse e njëjtë. Të rinjtë besojnë se premtimet se do të jetonin më mirë se brezi i prindërve të tyre tashmë janë shkelur. Dhe ata kanë argumente të forta për ta mbështetur këtë bindje.
Vetë demokracia liberale tani po vihet në provë.
Marrë nga The Guardian
